صفحه اصلی  »  سالمند آزاری
image_pdfimage_print
اسفند
۱۴
۱۳۹۴
آزار و اذیت پدر سال‌خورده توسط فرزند
اسفند ۱۴ ۱۳۹۴
پرسش و پاسخ قانونی
۰
, , , , , , ,
IMG23105191
image_pdfimage_print

موسی برزین خلیفه‌لو، وکیل خانه امن

پرسشگر: مادرم چند سال پیش فوت کرد و پدرم هم‌اکنون ۷۱ سال دارد که پس از فوت مادرم با برادرم زندگی می‌کند. پدرم بازنشسته است و حقوق بازنشستگی دارد. خانه برادرم در تهران است و من به دلیل دوری و مشغله زیاد هر چند ماه یک‌بار می‌توانم به دیدار پدرم بروم. چند وقت پیش متوجه شدم که برادرم و همسرش پدرم را اذیت می‌کنند. چند ماه پیش که با دختر عمه‌ام صحبت می‌کردم گفت که پدرم از طرف برادرم و همسرش دائما مورد خشونت قرار می‌گیرد. برادرم حقوق پدرم را می‌گیرد و پولی به او نمی‌دهد. دختر عمه‌ام می‌گفت که برادرم و همسرش دائما پدرم را مورد توهین و تحقیر قرار می‌دهند. من با پدرم چندین بار صحبت کردم اما چیزی به من نمی‌گوید. گرچه از لحن حرف زدنش متوجه شدم که حرف‌های دختر عمه‌ام درست است. واقعا خیلی ناراحتم. نمی‌دانم چه کار باید بکنم. آیا راه قانونی است که بتوانم علیه برادرم شکایت کنم؟ آیا این راه به نظر شما درست است؟

وکیل خانه امن: متاسفم از وضعیت پیش آمده برای پدرتان. سالمندآزاری یکی از پدیده‌هایی است که متاسفانه توجه چندانی به آن نمی‌شود. از لحاظ حقوقی در مورد این‌که برادرتان حقوق پدرتان را می‌گیرد، قابل ذکر است که وی چنین حقی را ندارد و نمی‌تواند پدرتان را مجبور کند که حقوقش را به وی بدهد. بنابراین پدرتان می‌تواند در این مورد طرح دعوی کند. اما توجه داشته باشید که از آنجا که مستمری به حساب خود پدرتان واریز می‌شود و برادرتان با فشار پول را از او می‌گیرد، اثبات این‌که پدرتان رضایتی در دادن مستمری ندارد کمی دشوار است. در مورد خشونت که مطرح کردید، لازم است بگویم در قوانین ایران سالمندآزاری به طور خاص جرم‌انگاری نشده و تدابیر حمایتی خاصی برای سالمندان قربانی خشونت خانگی پیش‌بینی نشده است. از این رو باید با توسل به مقررات کلی اقدام کرد. یعنی اگر تحقیر و توهین‌هایی که نسبت به پدرتان صورت می‌گیرد، در حد توهین کیفری باشد امکان شکایت وجود دارد. در این مورد هم لازم است پدرتان خود از طریق وکیل اقدام کند و بتواند توهین را ثابت کند. یعنی این‌که باید سند و مدرکی دال بر توهین به دادگاه ارائه شود. اگر خشونت فیزیکی نیز نسبت به وی انجام شده باز قابلیت پیگیری قضایی را دارد. اما همچنان‌که توضیح دادم لازم است تمامی ادعاهای مطرح‌شده، از طرف پدرتان اثبات شود. متاسفانه در ایران حمایت‌های لازم از سالمندان قربانی خشونت خانگی نمی‌شود. گرچه برخی تلاش‌های قانونی در این زمینه شده است اما این تلاش‌ها تاکنون عملی نشده است. به عنوان مثال در قانون برنامه سوم توسعه به رسیدگی به وضعیت سالمندان تاکید شده است. در این راستا ماده ۲۲ آیین‌نامه اجرایی جزء (۵) بند (الف‌) ماده (۱۹۲) این قانون اشاره کرده است که: «به منظور پیش‌گیری از اعمال خشونت علیه افراد سالمند در خانواده و جامعه ضروری است ‌دستگاه‌های ذی‌ربط ضمن پیشنهاد و جلب حمایت‌های قانونی اقدامات لازم را انجام دهند.» با این وجود این مقرره مسکوت مانده و هیچ توجهی به آن نشده است.

پرسشگر: پدرم به هیج وجه شکایت نخواهد کرد. وقتی به من مشکلش را نمی‌گوید چگونه راضی خواهد شد که برود به دادگاه و شکایت کند. آیا من می‌توانم از طرف ایشان اقدام قضایی کنم؟

وکیل خانه امن: نخیر چنین امکانی وجود ندارد. از آنجا که توهین یا ضرب و شتم از جرائم خصوصی است، زیان‌دیده خود یا از طریق وکیل دادگستری می‌تواند اقدام قضایی کند.

پرسشگر: پس به نظر شما چه کار کنم؟

در مورد وضعیت پدرتان لازم است قبل از این‌که به فکر اقدام قضایی باشید، پدرتان را به نحوی از خانه برادرتان به مکان دیگری منتقل کنید. اگر برادر و خواهری دارید، پدرتان می‌تواند به خانه آن‌ها برود یا این‌که با شما زندگی کند. اگر هم کسی نیست که از پدرتان نگه‌داری کند یا پدرتان راضی نشود در خانه فرزندانش زندگی کند، می‌توانید مسکن مستقلی برای وی تهیه کنید و اگر نیاز به پرستار داشته باشد، پرستاری برای وی تدارک ببینید. به هر حال مهم‌ترین کاری که باید انجام دهید این است که پدرتان را از موقعیت خشونت‌بار دور کنید و مکان امن و راحتی برای وی تدارک ببینید. این مهم‌تر از اقدام قضایی و شکایت است.

مهر
۲۹
۱۳۹۴
سالمندآزاری در قانون جرم انگاری نشده است
مهر ۲۹ ۱۳۹۴
خشونت خانگی و حقوق
۰
, , , , , , ,
970893_234
image_pdfimage_print

محمد اولیایی فر- وکیل دادگستری

اولین باری که با پدیده سالمند آزاری روبرو شدم خانم ۷۰ ساله ای که فرزندش پس از فوت پدر آرام آرام استقلال اقتصادی و بسیاری از اموال او را گرفته و زن مضطرب و مستاصل برای گرفتن حقوق قانونی خود به من مراجعه کرده بود .

امروزه در طرح مقوله خشونت خانگی توجه همگان به سمت آزارجسمی زنان و کودکان بعنوان قربانیان اصلی خشونت خانگی است در حالیکه پدیده سالمند آزاری یکی از مواردی است که با توجه به روند رو به افزایش آن باید مورد توجه قانونگذاران و رسانه ها قرار گیرد.

گر چه وجود موارد همسر آزاری و کودک آزاری به لحاظ آماری در مقایسه با پدیده سالمند آزاری از افزایش بیشتری برخوردار است اما این ویژگی دلیل بر رد ونفی سالمند آزاری یا توجه نکردن به آن نیست.

در طول تجربه کاری خود با اشکال مختلفی از سالمند آزاری روبرو شدم که اهمیت توجه به این پدیده را روز به روزبیشتر نمایان می کرد. بخصوص زمانی که با آمارها و تحقیقاتی روبرو شدم که نشان می داد رشد جمعیت سالمندی ایران تا سال ۱۴۰۴ سه برابر رشد جمعیت کشور می شود و بدین ترتیب در آینده نه چندان دور ما با افزایش تصاعدی سالمند آزاری روبرو خواهیم شد .

در ایران همانند بسیاری از کشورهای در حال توسعه گزارش رسمی در مورد میزان سالمند آزاری وجود ندارد و برآورد آمار درست اولین گامی است که می تواند قانون گذار و نهادهای قانونی را در تصمیم گیری درست جهت کنترل و کاهش سالمند آزاری یاری کند ، چرا که پدیده سالمند آزاری در قوانین ایران بطور مشخص و خاص مورد بحث یا جرم انگاری قرار نگرفته و تنها قوانینی در جهت حمایت از سالمندان بطور پراکنده به تصویب رسیده است .

به عنوان یک وکیل در طول دوران وکالتم با پرونده خشونت های مختلف جسمانی ، روانی ، اقتصادی ، اجتماعی وجنسی روبرو بودم  اما به نظر می رسد بیشترین نوع خشونتی که در مورد سالمندان عمومیت دارد خشونت روانی و اقتصادی و کمترین آن خشونت جنسی است.

هر چند که بسیاری از سالمندان با تجربه بی توجهی ، دشنام و بی احترامی های لفظی، اذیت و آزار، تهدیدهایی مانند دوست نداشتن یا مورد پسند نبودن ، اخراج از خانه،تمسخرواستهزاء، ایجاد محرومیت و ممانعت از برقراری روابط اجتماعی و کم اهمیتی نسبت به نیازهای جسمانی، اجتماعی و روانی ، مواجه بوده اند و همین خشونت های روانی و سلامت روحی  آنها را به مخاطره می اندازد . سالمند در چنین شرایطی  خودش را سرزنش می کند و اعتماد به نفسش را از دست می دهد .

اگر چه من به عنوان یک وکیل تخصصی در مباحث روان شناختی ندارم ولی موکلان سالمند اگر جرات شکایت پیدا کنند با شکلی از یاس، هراس ، ناامیدی و درماندگی، ترس از روابط اجتماعی، اضطراب، احساس حقارت، احساس عدم شایستگی مواجه هستند و سعی می کنند که از خانواده و جامعه فاصله بگیرند و به قول یکی از موکل هایم ” نمی خواهم مزاحم بچه ها یم باشم “

پدر ۶۶ ساله ای که با خشونت اقتصادی بچه هایش مواجه بود می گفت پسرم که بزرگ شد فرش فروشی را در اختیارش گذاشتم تا تجربه بیشتری کسب کرده و روی پاهای خودش بایستد . ازدواج کرد و در خانه من ساکن شد اما آرام آرام و با شیوه های مختلف من را از تصمیم گیری های مربوط به کار و خانه حذف کرد و حتی من را در مضیقه مالی می گذاشت هر چند که قبول دارم اشتباهات زیادی مرتکب شدم ولی انتظار نداشتم که تا سلب استقلال اقتصادی من پیش رود .

تجربه نشان می دهد  فقر و وابستگی اقتصادی سالمندان به خانواده و دیگران به جهت عدم پوشش در بیمه های تامین اجتماعی و یا عدم دریافت حقوق بازنشستگی ازدلائل عمده اعمال خشونت اقتصادی علیه سالمندان است، این سلب استقلال اقتصادی گاهی به حدی میرسد که به بهانه کهولت سن، حق دسترسی به حساب بانکی یا حق تصمیم گیری کنترل  یا مالکیت سالمند بر اموالش را ازاو سلب می کنند .

پدیده سالمند آزاری در قوانین ایران بطور مشخص و خاص مورد بحث یا جرم انگاری قرار نگرفته . هرچند قوانینی در جهت حمایت از سالمندان بطور پراکنده به تصویب رسیده است  .

به عنوان مثال درجزء (۵) بند (الف‌) ماده (۱۹۲) قانون برنامه سوم توسعه‌ چنین آمده است. سازمان بهزیستی کشور مکلف است در جهت ساماندهی سالمندان نیازمند در سال اول برنامه سوم نسبت به تهیه،‌تدوین و اجرای طرح ساماندهی اقدام کند . درآئین نامه اجرایی ساماندهی چنین تعریف شده است. این قانون منظورازساماندهی‌ را بهبود روش زندگی و ارتقای کیفیت و ایجاد رضایت اززندگی در سالمندان دانسته که ازراه  ارائه خدمات رفاهی‌، بهداشتی‌، درمانی و توانبخشی ایجاد می شود . خدماتی که با رعایت سیاست هایی چون فراهم ساختن امکان تداوم حضور سالمند در جامعه ، تأکید بر حفظ موقعیت و جایگاه سالمند در خانواده ، تأمین حداقل نیازهای اساسی سالمندان نیازمند ، تأکید بر حفظ احترام‌، شأن وحرمت سالمندان همراه است  .

از همه مهمتر در ماده ۲۲ این آئین نامه قید شده که به منظور پیشگیری از اعمال خشونت علیه افراد سالمند در خانواده و جامعه ضروری است ‌دستگاههای ذی‌ربط ضمن پیشنهاد و جلب حمایت های قانونی اقدامات لازم را انجام دهند.

البته با پایان یافتن مدت زمان اجرای برنامه سوم توسعه، اجرای کامل این قانون نیزدر ابهام قرار دارد و معلوم نیست همه این قوانین تا چه حد اجرا شده و تا چه حد تنها روی کاغذ باقی مانده است .

قانون مجازات اسلامی هم در مواردی وضعیت سالمندان را به لحاظ اجرای مجازات یا بزه دیدگی مورد توجه قرار داده است.

ماده ۳۸ این قانون ، وضع خاص متهم از قبیل کهولت بعنوان یکی از جهات تخفیف در مجازات ذکرشده است چرا که در موارد زیادی سالمند زندانی امکان تحمل کیفر را نداشته و شرایط زندان برای او مناسب نیست.

در مواد ۴۰ و ۴۶ نیز همین علت ازموجبات تعویق صدورحکم و تعلیق اجرای مجازات قرار گرفته است .

همچنین قانونگذاردر ماده  ۲۹۰  قانون مجازات اسلامی دربیان موارد جنایت عمدی در بند “پ” که مقرر میدارد “هرگاه مرتکب قصد ارتکاب جنایت واقع شده یا نظیر آن را نداشته و کاری را هم که انجام داده است، نسبت به افراد متعارف نوعاً موجب جنایت واقع شده یا نظیر آن، نمی شود لکن درخصوص مجنیٌ علیه، به علت بیماری، ضعف، پیری یا هر وضعیت دیگر و یا به علت وضعیت خاص مکانی یا زمانی نوعاً موجب آن جنایت یا نظیر آن می شود .”

از سوی دیگر ماده ۶۴۲ همین قانون در خصوص تادیه نفقه سالمندان بعنوان اشخاص واجب النفقه و نیز در ماده ۶۳۳ قانون مجازات اسلامی که بیان می دارد «هرگاه کسی شخصاً یا به دستور دیگری طفل یا شخصی را که قادر به محافظت از خود نمی باشد ، در محلی که خالی از سکنه است رها نماید…» به حمایت از سالمندان پرداخته است ، هر چند عدم استفاده ازکلمه سالمندان در کنار زنان و اطفال درماده ۶۱۹ قانون مجازات اسلامی در خصوص اینکه هرکس در اماکن عمومی یا معابر متعرض یا مزاحم اطفال یا زنان بشود یا با الفاظ و حرکات مخالف شوون و حیثیت به آنان توهین کند به مجازات حبس محکوم می شود ، قابل انتقاد است.

علاوه بر قوانین عادی ، حمایت از سالمندان در اصول قانون اساسی نیز مورد توجه قرار گرفته است .

در بند ۴ اصل بیست و یکم  به طور ویژه ایجاد بیمه خاص بیوگان و زنان سالخورده و بی سرپرست در جهت تضمین حقوق زن مورد تاکید قرار گرفته و همچنین در اصل بیست و نهم نیز، برخورداری از تأمین اجتماعی از نظر بازنشستگی، بیکاری، پیری، از کار افتادگی، بی سرپرستی، در راه ماندگی، حوادث و سوانح و نیاز به خدمات بهداشتی و درمانی و مراقبت‌های پزشکی به صورت بیمه و از این قبیل  را حقی همگانی دانسته است که دولت موظف است آن را برای تمامی افراد کشور از جمله سالمندان تأمین نماید. علاوه بر اینها داشتن مسکن متناسب با نیاز برای عموم مردم در اصل سی و یکم ذکر گردیده که شامل سالمندان نیز می شود .

البته موضوع حمایت از سالمندان در جهت حفظ و تأمین حقوق و آزادی‌های آنها ضرورتی بین المللی است . به همین دلیل ودر پی احساس چنین ضرورتی مجمع عمومی سازمان ملل متحد طی قطع نامه شماره ۹۱/۴۶ مورخ ۱۶ دسامبر ۱۹۹۱، اصول استقلال – مشارکت – مراقبت – خود سازی و کرامت سالمندان  را با عنوان «اصول ملل متحد برای سالمندان» را  برای حمایت از سالمندان مقرر نموده و از دولت‌ها درخواست کرده تا آنها را در برنامه‌های ملی خود بگنجانند. این قطع نامه شامل یک مقدمه و ۱۸ ماده بوده و ضمن تصدیق و تأیید مجدد، اصل کرامت و برابری آحاد  بشر و برابری حقوق زن و مرد و ملت‌ها که در منشور سازمان ملل متحد شناسایی شده و با اشاره به حقوقی که در اسناد مهمی چون اعلامیه جهانی حقوق بشر، میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی و دیگر اسناد در جهت تضمین تحقق حقوق جهانی آمده ، به مهمترین اصولی که توجه به آنها برای حمایت از سالمندان ضروری به شمار می‌آید، پرداخته است.

قطع نامه مذکور از جمله اسناد بین المللی حقوق بشر محسوب می‌شود و از آن جهت که، از حیث افراد تحت شمول، صرفا حقوق اشخاص سالمند را مورد حمایت قرار داده در زمره اسناد خاص بین المللی طبقه بندی می‌شود. اما سند حاضر هیچ گونه الزام قانونی و حقوقی حتی برای دولت‌هایی که به تصویب آن رأی مثبت داده‌اند، ایجاد نمی‌ کند  و صرفا دارای ارزش اخلاقی و سیاسی است. با این حال دولت جمهوری اسلامی ایران به قطع نامه حاضر رأی مثبت نداده و آن را تصویب نکرده است، اما عمده اصول مقرر در قطع نامه حاضر در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مورد  شناسایی وتأیید قرار گرفته‌اند.

همچنین دولت ایران از این جهت که برخی از اسناد حقوق بشر نظیر اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی و میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی که شامل اصول مقرر قطع نامه‌ هستند را  به تصویب رسانده است ، دارای تعهداتی در قبال افراد تحت صلاحیت خود و نیزجامعه بین المللی است .

منابع :

۱- آشوری . علی . ائین دادرسی کیفری

۲- زندی . فاطمه . پیشگیری از بزه دیدگی سالمندان

۳- ابراهیمی . محمد .  اسناد بین المللی حقوق بشر

دی
۷
۱۳۹۳
 پا به سن گذاشته‌های فراموش شده
دی ۷ ۱۳۹۳
خشونت خانگی و اجتماع
۱
, , , , , , , , ,
image_pdfimage_print

16244-300x209

عکس: خبرگزاری فارس

ماهرخ غلامحسین پور- روزنامه نگار

عزاداری‌ او که شد ختم باشکوهی برایش بر پا کردند. بچه‌هایش ردیف به ردیف با لباس سیاه ایستاده بودند و به دوستان ، روسا و زیر دستانشان خوش آمد می‌گفتند. خانم‌ها با لاک ناخن‌های سیاه شده و آقایان با کراوات‌های مشکی، ظرف‌های نقرهٔ با شکوه خرمای گردو اندود شده، سینی حلوای زعفرانی با طرح بته چقه، و قاری خوش صدایی که یک بند قرآن می‌خواند.

چشم‌ها همه از شدت گریه قرمز و تراخمی شده بود، مردم دسته دسته می‌آمدند و می‌رفتند، و عروس‌هایش سینی استکان‌های کمرباریک را دست به دست می‌کردند و دسته‌های گل با شکوه با کارت تسلیت افراد سر‌شناس از گرد راه می‌رسید و کنار گلستان گل‌های گلایول سفید جا داده می‌شد.

زن دست به خیر و شرافتمندی بود. هیچ کس نبود که از او خاطرهٔ خوش به یاد نداشته باشد، مال و منال بسیار برای بچه‌هایش به ارث گذاشت و بیش از آن همه ثروت، حس خوشایند مهرآمیزی بود که ته دل همسایگان و دوست و آشنا به جا گذاشت، همه دلشان می‌خواست به نوعی در مراسم ختمش با جان و دل خدمت کنند.

زنی که کنارم نشسته بود به آن جماعت نمی‌آمد، ساده پوش و بی‌پیرایه بود اما از سوز دل گریه می‌کرد، پرسیدم شما از آشنایان متوفی بودید؟ جواب داد تا آشنا به که بگویند؟ بنده خدا توی آغوش من جان داد.

کنجکاو شدم با این همه خدم و حشم و دوست و آشنا او در آغوش یک غریبه جان داده؟

آن زن ادامه داد: من پرستار خانهٔ سالمندانی هستم که این بی‌بی در آنجا مرد.

چشمانم از تعجب گرد شده بودند و او داشت بی‌وقفه توضیح می‌داد «بی‌بی زن واقعا دست به خیری بود. بیماری از پا درش انداخته بود اما تا دم آخر هوشیاری‌اش به جا بود، در تنهایی و سکوت و وقتی که از چشم انتظاری برای بچه‌هایش دق کرد  من کنارش بودم».

اشاره کرد به انگشتر طلای فیروزهٔ درخشانی که توی دست‌هایش برق می‌زد و گفت «دم آخر با بغض به من گفت نگذار بچه‌هایم مرا غسل بدهند، خودت مرا بشور، من با آنها غریبه ام».

سرم را بالا گرفتم، پسر‌ها و دختر‌ها ضجه می‌زدند، دستشان رو به آسمان بود و در پی چیزی می‌گشت، چیزی که گمش کرده بودند

بی برنامه ای ملی، آفت دنیای سالمندی

سازمان ملل سالمندی را سن بالای شصت سال تعریف می‌کند . بر اساس این تعریف در ایران بیش از شش میلیون سالمند وجود دارد که از این تعداد، حدود ۱۵۰۰۰ نفر ویلچر نشین هستند.

به نقل از گروه اجتماعی موسسه مطالعات و پژوهش‌های جمعیت آسیا و اقیانوسیه، بالا‌ترین موج سالمندی منطقه به ایران اختصاص دارد که با رشد جمعیت ۸/۲ به سرعت وارد مرحله فوق سالمندی می‌شود و ۲۱ درصد کل جمعیتش را سالمندان تشکیل خواهد داد.

البته که پیر شدن ساختار جمعیتی مختص ایران نیست بلکه جمعیت دنیا به سمت پیر شدن گام برمی دارد، به عنوان مثال رقم سالمندان ایتالیا تا سال ۲۰۴۰ نزدیک به نیمی از جمعیت این کشور خواهد بود، اما در همین کشور‌ها برنامه‌های عملی و بنیادی بسیاری به منظور حفظ کرامت سالمندی تدوین شده و در دست اجراست و همه نهادهای مدنی و سازمان‌های دولتی و خصوصی موظف به اجرای آنند.

علیرغم اینکه ایران هم اکنون در مرحله نخست سالمندی قرار دارد، یعنی ۷ تا ۱۴ درصد جمعیتش را سالمندان تشکیل می‌دهند، ولی هیچ برنامه مدونی برای حفظ کرامت و بهداشت جسمی و روانی سالمندان در حد ملی و گسترده تعریف نکرده  است.

سالمندی بیماری نیست

بلکه زمان رسیدن به صلح و خردمندی است گر چه به هر حال در این دورهٔ خاص از زندگی، عملکرد دستگاه‌های بدن به تدریج دچار اختلال شده و سلول‌ها فرسوده می‌شوند.

در سالمندی سالم، حتی پیر شدن سلول‌ها هم نظام ذهنی سالمند را مختل نمی‌کند، اما اینکه چگونه در سالمندی به لحاظ روانی سالم بمانیم تا حد زیادی به برخورد و کنش و واکنش افراد اطراف  سالمند و خصوصا فرزندان، نوادگان و وابستگان بستگی دارد.

اضطراب و افسردگی، دلتنگی، استرس، فشار عصبی و حتی بخش زیادی از حواس پرتی‌ها و فراموش کاری‌های افراد سالمند به میزان تحقیر او، نادیده گرفتن نیاز‌ها و توانایی‌هایش  بستگی دارد .همچنین تنها گذاشتن و به خود واگذاشتن از یک سو و توجه یا عدم توجه متخصصان و برنامه ریزان کلان جامعه از سوی دیگر به تشدید این بیماری ها دامن می زند .

در ایران آمار دقیقی از سالمندان تنها وجود ندارد اما آنچه به طور تقریبی مابین آمارهای پراکنده می‌توان برآورد کرد این است که ۲۴ تا ۲۸ درصد افراد بالای ۶۵ سال در تنهایی به سر می‌برند.

تنهایی در سنین میان سالی عنصری است که به تدریج فرد سالمند را از انگیزه زندگی تهی می‌کند. سالمندان نیازمند محبت، قدر‌شناسی، احترام و توجه‌اند اما نادیده گرفتن تجربه‌ها ،  منزوی کردنشان،  غر و لند کردن و منت گذاشتن بابت خدماتی که به آنان عرضه می‌ شود باعث بروز افسردگی، تشدید بیماری‌های قلبی و عروقی و نیز به مخاطره افتادن بهداشت روانیشان خواهد شد.

«خاله رباب، همسایه خانهٔ پدری من بود. لیدر زنان کوچه که کلی عزت و احترام داشت. چند ماه پیش وقتی برای احوالپرسی به مادرم زنگ زدم به شدت دلتنگ و آشفته بود وقتی پی جو شدم به من گفت خاله رباب را به خاطر داری؟ مسلما به خاطر داشتم حتی تمام جزییات رفتارش و پریدن پلک چشمش و حتی هیجانش را وقتی می‌خواست پروسه آش گوجه و بلغور نذری حضرت زین العابدین بیمار را وسط کوچه مدیریت کند. مادرم گفت او در یک اقدام غافلگیرانه رگ گردنش را قطع کرده. عروسش ناچار به مراقبت از او بود و به شدت تحقیرش می‌کرده، یک روز که از دست غر و لند عروس گرفتار بچه داری و خانه داری، خسته شده بوده وقتی خانه را خلوت دیده چاقو تیز کن برداشته و چاقو را تیز کرده و رگ گردنش را بریده است، وقتی جسدش را که از آخرین قطره‌های خون تهی شده بود، کف آشپزخانه پیدا کردند، هنوز هم با دست راستش دستگاه چاقو تیزکنی را سفت و محکم در دستش گرفته بوده»

برای سلامت سالمندان چه کنیم؟

«ناهید امیر ناصری»، کار‌شناس ارشد روانشناسی تربیتی و مشاور صدای مشاور بهزیستی در مورد اینکه چه عواملی منجر به ایجاد اختلال در سلامت روان سالمندان می‌شود؟ می‌گوید: «اضطراب، افسردگی، نبود تغذیه مناسب، مصرف دخانیات و الکل، اثر سوء برخی داروهای مورد استفاده به علت مشکلات جسمانی، تداخل داروهای تجویز شده توسط پزشکان متعدد، بی‌تحرکی، استرس و ناراحتی ناشی از مرگ عزیزان و احساس تنهایی ناشی از آن و همچنین بیماری‌های جسمانی مزمن از عوامل اختلال در سلامت روان سالمند هستند»

او درباره علائمی که به اطرافیان بابت اختلال در سلامت روانی سالمند هشدار می‌دهند می‌گوید: «در شرایط سالمندی و بخصوص سالمندی توام با بیماری، فرد از نظر روانی آسیب پذیر شده و ابتلا به اختلال روانی دور از انتظار نیست. به عنوان مثال بیمار مبتلا به سرطان به دلیل علائم ناتوان کننده بیماری، ممکن است توان سازگاری با شرایط این بیماری و امید به زندگی خود را از دست داده و دچار افسردگی شدید شود. احساس خشم، سوگ و فقدان، احساس گناه، فکر به خودکشی یا اقدام به آن نیز از دیگر مشکلات روانی است که سالمندان مبتلا به بیماری‌های مزمن به آن گرفتار هستند»

امیرناصری در پاسخ به این سوال که چگونه می‌شود به لحاظ روحی و روانی سالم پیر شد؟ می‌افزاید: « سلامت جسم و روان در سالمندان روابط یی دو سویه دارد. این دو جنبه تاثیر مدوام بر یکدیگر دارند و وضعیت یکی از آن‌ها می‌تواند تعیین کننده وضع دیگری باشد. بیماری‌های جسمی، توانایی جسمی و عملکرد را دچار اختلال می‌کند و برای بیمار وضیعت نا‌امید کننده‌ای بوجود می‌آورد که منجر به کاهش اعتماد به نفس و امید خواهد شد. افراد با مشکلات و بیماری‌های جسمی نظیر دیابت و بیماری قلبی، فشار خون، آرتروز و نظایر آن در معرض اختلالات روانپزشکی بیشتری هستند».

از او می‌پرسم که چه توصیه‌هایی برای حفظ سلامت روان سالمندان دارد؟

« برای جلوگیری از اختلال روانی و داشتن ذهنی آرام، سالمندان باید استراحت کافی داشته باشند. حدود ۷ تا ۸ ساعت در شبانه روز بخوابند. خواب نیمروزی ۳۰ الی ۴۰ دقیقه برای تمدد اعصاب و افزایش انرژی به آن‌ها کمک می‌کند. ورزش باعث کاهش بیماری‌های مزمن مانند تصلب شرایین، فشار خون و چربی خون می‌شود. فعالیت بدنی منظم و ملایم روزانه نظیر پیاده روی به مدت ۳۰ دقیقه در روز سلامت قلب و عروق، استحکام استخوان‌ها، عمکرد تنفسی مناسب و در ‌‌نهایت احساس کلی آرامش جسمی و روانی برای آن‌ها به همراه دارد».

این کار‌شناس با اشاره به عواملی که سلامت روان در سالمندی به آن‌ها مرتبط است، اظهار می‌کند : «سلامت روان در سالمندی بستگی به چگونگی مواجهه با تغییرات بدن در این دوران دارد و این بدان معنا نیست که افراد مسن هیچ بیماری یا مشکلی را تجربه نمی‌کنند بلکه به منظور آن است که کنترل و درمان به موقع علایم و بیماری‌های‌ها منجر به افزایش کیفیت زندگی خواهد شد»

او در پاسخ به این سوال که آیا سالمندانی که به آسایشگاه یا خانه سالمندان سپرده می‌شوند با آن‌ها که در خانه خودشان هستند تفاوتی دارند؟ می‌گوید:«سالمندانی که در خانه از آن‌ها نگهداری می‌شود از نظر روانی وضع بهتری دارند و بیشتر از زندگیشان لذت می‌برند. استقلال و آزادی عمل بیشتر، امکان مطالعه، صحبت کردن با افراد خانواده، دیدن دوستان و آشنایان و احساس تعلق به خانواده موجب می‌شود سالمندان در خانه احساس بهتری داشته باشند. اما از آنجا که در این سن اغلب افراد تحرک کمتری دارند و بیشتر ساعات روز را در خانه هستند، از بیماری‌های مزمن رنج می‌برند و قدرت بدنی و حواسشان نسبت به دوران جوانی ضعیف‌تر است، بهتر است محیط خانه را برای راحتی و آسایش بیشتر آن‌ها، آماده و نکات ایمنی خانه را رعایت کرد»

از این مشاور می‌پرسم سالمندانی که از نظر فیزیکی سالم هستند اگر‌‌ رها شده و تنها بمانند، دچار عارضه‌های روحی و روانی خواهند شد؟ او در تشریح این مسئله می گوید:« تنها ماندن در هر سنی می‌تواند آزاردهنده باشد مخصوصا برای سالمندی که با کاهش قدرت جسمی و کاهش تمرکز حواس درگیراست. به دوش کشیدن مسئولیت زندگی به تنهایی برای سالمند سخت است و می‌تواند مشکلات جسمی نیز به بار آورد. داشتن روابط اجتماعی مناسب، شرکت در مناسبت‌ها و احساس مفید بودن می‌تواند از لحاظ روحی برای فرد امنیت روانی ایجاد کند».

او در ‌‌نهایت تاکید می‌کند که سالمندی بیماری نیست بلکه مرحله ایی از چرخه زندگی است و مسائل خاص خود را دارد. پیری به معنی بازنشستگی نیست چرا که گر چه جسم شما پیر است اما ذهن شما تا هر زمان که اراده کنید جوان خواهد ماند.

او ترس از مرگ، احساس تنهایی، ناکامی، خستگی، استرس، افکار خودکشی و تغییر در الگوی خواب را از علائم اختلال در سلامت روانی سالمندان عنوان می‌کند.

http://www.tabnak.ir/fa/news/380414

http://www.sbbiran.ir/fa/index.php?option=com_content&

view=article&id=461&Itemid=335

http://tandorosti.akairan.com/health/salmandan1/110821120012.html

 

مرداد
۱
۱۳۹۳
 مکانیزم های حقوقی پیشگیری و مقابله با سالمند آزاری
مرداد ۱ ۱۳۹۳
خشونت خانگی و حقوق
۰
, , , , , ,
image_pdfimage_print

old couple bench HR

عکس:  torsh-shirin-malas

حسین رئیسی – پژوهشگر حقوقی

مقدمه

تصور کنید در سن شصت سالگی قرار دارید، سنی که در ایران سالمندی و یا آغاز سالمندی محسوب می شود. آیا برای ادامه زندگی روزمره خود با مشکلی روبرو نیستید؟ چه خشونت هایی سالمندان را تهدید می کند؟ اگر خشونت اعمال ساختن هرنوع آزار روحی و جسمی و عاطفی به قربانی تعریف شود، دسته زیادی از افراد در این سن در معرض خشونت های پنهان و آشکار قرار دارند.

با شروع سالمندی افراد معمولا” از مشاغل رسمی دولتی یا سازمان هایی که زیر نظر بیمه تامین اجتماعی قرار دارند، بازنشسته می شوند. با شروع بازنشستگی و یا از دست دادن نیروی کار، فرد سالمند باید مورد حمایت های مختلف دولت و خدمات اجتماعی اطرافیان قرار گیرد. این حمایت ها می تواند امکان وقوع خشونت نسبت به این قشر از جامعه را برطرف کند.

به منظور بررسی حقوقی امکان خشونت دیدگی و  انواع آن در سالمندان و لزوم حمایت های مختلف اجتماعی، در ادامه به چرایی لزوم حمایت از بزرگ سالان در مقابل خشونت می پردازیم.

اگر به آمارهای موجود درباره خشونت علیه سالمندان نگاه کنیم، در اغلب کشورهای دنیا از جمله در کشور خودمان، سالمندان مورد انواع آزارهای جسمی، روحی، روانی، عاطفی، تحقیر و مهمتر خشونت اقتصادی قرار دارند.

تغییر الگوهای زندگی اجتماعی بخشی از این خشونت ها را تسهیل کرده است. تحقیقی  در این باره نشان می دهد که سالمند آزاری رو به افزایش است. بر اساس این تحقیق ۸۷ درصد از سالمندان یک بار مورد آزار قرار گرفته اند. [۱]

آنچه امروز اهمیت دارد اینکه چگونه می توانیم اذیت و آزار علیه سالمندان را کاهش دهیم. جدا از نیاز جامعه به باز بینی اخلاقی و اجتماعی خود و مناسبات بین میانسالان، نوجوانان و سالمندان تجربه نشان می دهد که بدون فراهم شدن مکانیزم های حقوقی و حمایتی، امکان تضمین حمایت های اجتماعی و خانوادگی درباره سالمندان فراهم نمی شود. از این رو شایسته است تا از دیدگاه حقوقی آن را بررسی کنیم.

حقوق سالمندان

آنچه تا به امروز در جامعه درباره سالمندان می شنویم و می بینیم، همگی از سلیقه ای بودن رفتارهای افراد خانواده ها با سالمندان حکایت دارد. در این مناسبات دو طرفه، به سالمندی که امکان مالی بیشتری برای فرزندانش فراهم کرده است، احترام بیشتری گذاشته می شود.

قانون مدنی ایران در ماده ۱۱۹۶ و مواد بعد از آن، به این موضوع بدون اشاره به سالمندان پرداخته است، [۲]اگر چه بخش مهمی از نیازمندان کسانی هستند که به واسطه پیری و از دست دادن نیروی کار در شرایط نیاز قرار می گیرند، اما ضرورت دارد افراد نیازمند به حمایت مالی، در سه قشر از سایر اقشار جدا شوند. قشر نحست کودکان هستند و دسته دیگر سالمندان و دسته سوم همسر است. درهمین خصوص ماده ۶۴۲ قانون مجازات اسلامی – تعزیرات نیز برای نپرداختن نفقه زن و سایر افراد واجب النفقه مجازات زندان از سه ماه ویک روز تا ۵ ماه در نظر گرفته است.[۳] اما این حمایت بسیار مختصر و غیر جامع است.

در دیدگاه حقوقی و به خصوص حقوق بشر مناسبات طرفینی کارکرد چندانی ندارد و به دلایل مختلف سالمندان ممکن است، امکان مال اندوزی برای فرزندانشان را نداشته باشند. از این رو صرف نظر از اینکه سالمند از خود مال و ثروت به جای گذاشته است یا خیر و صرف نظر از اینکه سالمند از موقعیت اجتماعی مناسب برخوردار بوده است یا نه، باید مورد حمایت حقوقی قرار گیرد و ضمانت اجرای مناسب برای تضمین این حمایت ها فراهم شود.

از میان سالمندان زنان بیشتر از مردان مورد بی مهری و خشونت قرار می گیرند، دلیل آن ناشی از برخوردار نبودن زنان از موقعیت اجتماعی مناسب در ایام کار، جوانی و میان سالی است. دلیل و سند این ادعا کاملا روشن است، از آنجایی که زنان کمتر از مردان به کار اشتغال دارند و بیشتر وقت آنها در کارهای خانه  صرف می شود، حقوق و منابع اقتصادی کمتری در اختیار دارند. بنابراین مشکلات این قشر در بزرگ سالی بیش از مردان سالمند است.

وضعیت موجود حقوقی با نگاه به مجموعه قوانین کشور در باره سالمندان آشکار می شود. این مجموعه قوانین حتی یک قانون اختصاصی برای حمایت از سالمندان در خود ندارند.

ضرورت تدوین حقوق سالمندان

از آنجایی که آمیزه های اخلاقی در اجتماع سلیقه ای و فاقد ضمانت اجرایی است، نمی توان با اتکاء به این آمیزه ها سالمندان را در اجتماع فراموش کرد، راه حل در تامین و توجه به موارد زیر است:

      1. حفظ کرامت انسانی افراد سالمند و پاس داشت احترام انسانی به همه سالمندان به خصوص سالمندان فقیر و بی بضاعت ضروری است، تا حداقل نیازهای اقتصادی آنها از طریق دولت تامین گردد. این مسئله بدون برنامه دقیق و روشن از طرف دولت همراه با پیش بینی منابع مالی آن امکان پذیر نخواهد بود.
      2. نیازهای سالمندان تنها به نیاز مالی به دلیل از دست دادن نیروی کار محدود نمی شود، بلکه سالمندان بیش از هر چیز به احترام نیاز دارند و این احترام از طریق کاستن از دردها و رنج های آنها ناشی از کهولت و بیماری ممکن است، بدین منظور قوانین برنامه ای و یا بودجه های سالانه کشور، باید تامین بهداشت مناسب و نیازهای درمانی سالمندان بیمار را بطور کامل پوشش دهد.
      3.  اغلب سالمندان امروز به خصوص زنان و به طور مشخص زنان روستایی فاقد پوشش بیمه ای مناسب هستند، این افراد در مصاف با بیماری ها و مشکلات ناشی از آن بسیار درمانده می شوند. حقوق انسانی آنها ایجاب می کند تا به صورت برابر، مانند سایر افرادی که پوشش بیمه ای دارند از حمایت های بهداشتی، رفاهی و اقتصادی بهره مند شوند.

آنچه امروز در کمیته های امداد می گذرد در واقع ادامه طرح شهید رجایی برای حمایت از سالمندان بالای ۷۰ سال بوده است، این طرح همه نیاز سالمندان فقیر را پوشش نمی دهد و کرامت انسانی آنها را محفوظ نمی دارد. چون کمک مورد نظر بسیار ناچیز است و برای بهره مندی ازآن مامورین کمیته امداد به سراغ سالمندان نمی روند، بلکه این سالمند است که باید نیازمند بودن خود را در یک مسیر پر از کاغذ بازی اثبات کند. این روند کرامت انسانی آنها را پایمال می کند.

<style=”text-align: justify;”>

      1. رایگان بودن خدمات اجتماعی و بهداشتی برای سالمندان یکی از ضروریات ایام سالمندی است، این مسئله بدون فراهم شدن مکانیزم قانونی ممکن نیست.
      2.  تدوین منشور حقوقی بر اساس نیاز های واقعی سالمندان و حمایت حقوقی از آنان در مقابل انواع خشونت ها و ایجاد فرهنگ احترام به سالمندان. این موضوع می تواند امکان حمایت های حقوقی مناسب در قبال بزه دیدگی سالمندان و برخورد با عوامل خشونت های مختلف را فراهم کند.
      3.  حفظ کرامت انسانی سالمندان، کاهش رفتارهای سلیقه ای، افزایش مساوات و برابری در قبال قانون و برخورداری از حمایت های گوناگون، تنها از طریق قوانین حمایتی و کارآمد ممکن است.
      4. رفع نیازهای اقتصادی و عدم وابستگی سالمندان به افراد فامیل خود و یا دیگران می تواند موجبات خشونت دیده گی آنها را کاهش دهد. این اتفاق همراه با یک نظام حقوقی جامع درباره سالمندان ممکن خواهد بود.مثلا در کانادا همه سالمندان از یک حداقل حقوق بازنشستگی علاوه بر سایر حمایت های قانونی برخوردار هستند.
      5.  بسیاری از رفتارهای خشونت آمیز نسبت به سالمندان پشت دیوارهای خانه ها صورت می گیرد و در بسیاری موارد رقم دقیقی از میزان خشونت نسبت سالمندان وجود ندارد. بنابراین در یک نظام جامع حقوقی می توان به روش های مناسب کاهش آسیب های اجتماعی نسبت به سالمندان دست یافت تا به جرم انگاری یا برخورد با خشونت گران، که معمولا اعضاء فامیل یک سالمند هستند نیاز چندانی نباشد.
      6.  آنچه در قوانین موجود به عنوان حق نفقه برای افراد واجب النفقه در فقه و حقوق ایران وارد شده است و فرزندان را ملزم می کند تا در صورت نیاز برزگ سالان به آنها نفقه بدهند، بسیار سنتی است و از مکانیزم مناسب برای حمایت های اساسی برخوردار نیست. نفقه و نفقه بگیری اگر چه در حد یک مبنای اولیه در جامعه نباید نسبت به آن بی توجه بود، اما تجربه نشان می دهد که این حق و قوانین ناظر بر ایجاد ان مکانیزم مناسبی برای حمایت جامع از سالمندان را فراهم نمی سازد.
      7.  باتوجه به اینکه دوران سالمندی در همه افراد جامعه دیر یا زود فرا می رسد، و با افزایش میانگین عمر ایام سالمندی دوره طولانی را به خود اختصاص می دهد، از این رو تدوین نظام جامع حقوقی دربرگیرنده همه جوانب حقوقی برای سالمندان بیش از پیش الزامی است.

منابع:

    1. برای مطالعه بیشتر به حقوق سالمندان مراجعه بفرمایید.
    2.  ماده ۱۱۹۶ قانون مدنی: “در روابط بین اقارب فقط اقارب نسبی و در خط عمودی اعم از صعودی و یا نزولی ملزم به اتفاق یکدیگرند.”
    3.  ماده ۶۴۲ قانون مجازات اسلامی – تعزیرات:” هر کس با داشتن استطاعت مالی نفقه‌ی زن خود را در صورت تمکین ندهد یا از تأدیه نفقه سایر اشخاص واجب‌النفقه ‌امتناع نماید دادگاه او را از سه ماه و یک روز تا پنج ماه حبس ‌محکوم می‌نماید.”