صفحه اصلی  »  این سو و آن سو خبر  »  از هر 20 نکاح‌نامه د...
اردیبهشت
۳۰
از هر ۲۰ نکاح‌نامه دوره قاجار، یکی دارای شرط ضمن عقد بود
این سو و آن سو خبر
۱
image_pdfimage_print

11987_214

عکس: مهرخانه

برخی نکاح‌نامه‌ها تک ‌برگی بوده‌اند که در یک برگ، مفاد عقد و شروط و قیودات نوشته شده؛ که تعداد این نوع از نکاح‌نامه‌ها زیاد است و از نظر ظاهری برخی از آنها ساده و برخی دیگر که متعلق به خانواده‌هایی از طبقه بالا بودند، با تذهیب همراه بوده است. همچنین رسم‌الخط این نکاح‌نامه‌ها شکسته زیبا یا نستعلیق بوده است.

نشست بررسی شروط ضمن عقد در نکاح‌نامه‌های دوره قاجار از سال ۱۲۰۶ تا ۱۳۰۰ هجری قمری با سخنرانی مهندس زهره عطائی‌آشتیانی؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی؛ صبح امروز در محل پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد.

به گزارش خبرنگار مهرخانه، در این نشست زهره عطائی با بیان این مقدمه که بررسی اسناد سه حوزه نسخه‌شناسی، نسخه‌پردازی و سند‌پژوهی دارد که در حوزه سندپژوهی چندان وارد نشده‌ایم، گفت: به همین علت بررسی و تحلیل نکاح‌نامه‌های دوره قاجار را در حوزه سندپژوهی انجام داده‌ام.

او با بیان اینکه از درون اسناد می‌توان نکات تاریخی مهم را مشخص کرد، هدف از این تحلیل و بررسی را پی بردن به ابعاد زندگی اجتماعی گذشتگان دانست و افزود: هدف دیگر، مطالعه وضعیت زنان در دوره قاجار است که به نظر می‌رسد وضعیت زنان سیاه نمایش داده شده و جانبدارانه بوده است، اما در اسناد تاریخی مشاهده می‌شود که زنان در دوره ساسانیان یا هخامنشیان منزلت خوبی داشتند و می‌توانستند در قدرت حضور داشته باشند.

در همین اسناد تاریخی مشخص شد که زنان در دربار و سیاست نقش داشته‌‍‌اند

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی بیان کرد: در دوره قاچار طبق آنچه که در متون آمده است زنان مورد ظلم و تعدی بوده‌‎اند، اما از طرف دیگر در همین اسناد تاریخی مشخص شده که زنان در دربار و سیاست نقش داشته‌ و این تناقض موجب شکل‌گیری این تحقیق شد.

حدود ۵۰۰ نکاح‌نامه از چندین شهر برای این تحقیق استخراج شد

عطائی‌آشتیانی هدف دیگر این تحقیق را بررسی سبک زندگی آن دوره دانست و افزود: منظور از سبک زندگی مجموعه گرایش‌ها، اخلاق، ارزش‌ها و عرف و سنت‌هایی است که افراد به آن پایبند بوده‌اند که بهترین مورد مطالعه برای این حوزه ازدواج است.

او با اشاره به اینکه حدود ۵۰۰ نکاح‌نامه از چندین شهر ازجمله تهران، قم، کاشان، شیراز و… برای این تحقیق استخراج شده است، ادامه داد: برای یک دوره زمانی از قاجار؛ یعنی از زمان شروع قاجار و حکومت آغامحمدخان قاجار تا دوره ناصرالدین شاه؛ یعنی آغاز مدرنیسم، با دو گروه از زنان جامعه مواجهیم. یک گروه طبقه خاص زنان بودند که وابستگان به دربار مانند دخترشاه و همسرشاه محسوب می‌شدند، و سایر زنان خواص که به دلائل مختلف در حوزه سیاسی مداخله می‌کردند که این مداخله یا به دلیل توانایی خود آنها بود یا علاقه شاه به آنها موجب دخالت این دسته از زنان می‌شد.

او تأکید کرد: همین افراد در دوره ناصرالدین شاه به عنوان پرچم‌دار حقوق زنان وارد بخش‌های مختلفی از جمله روزنامه‌نویسی در حوزه زنان یا نوشتن کتاب علیه مردان شدند.

 زنان عامه چون سازوکار و ابزار اطلاع‌رسانی در دست نداشتند مستندات زیادی از آنها به جا نمانده است

این کارشناس‌ارشد معماری به طبقه دیگر زنان اشاره کرد که عموم زنان بودند و چون سازوکار و ابزار اطلاع‌رسانی در دست نداشتند مستندات زیادی از آنها به جا نمانده است، اما همین گروه در مقاطعی از تاریخ دردسرساز شده‌اند، به طور مثال در دوره چند سال قحطی، سه بار شاهد بلوای نان زنان بودیم که به خیابان ریختند و اجازه ندادند شاه وارد قصر خود شود و از اعتراض این زنان، تغییرات سیاسی به وجود آمد.

شروط ضمن عقد دوره قاجار مترقی بوده‌اند

زهره عطائی اظهار کرد: بررسی نکاح‌نامه‌ها نشان می‌دهد این زنان عموماً بدبخت و تحت ظلم نبودند و از طریق کارهای ظریف برای رسیدن به مقاصد خود استفاده می‌کردند.

از هر ۲۰ نکاح‌نامه، یکی دارای شرط ضمن عقد بود

او افزود: در حدود ۵۰۰ نکاح‌نامه‌ بررسی‌شده، ۲۶ مورد دارای شروط ضمن عقد بودند؛ یعنی از هر ۲۰ نکاح‌نامه، یکی دارای شرط ضمن عقد بود که اگر امروز به آن نگاه کنیم به واقع این شروط مترقی هستند و مانند شروط ضمن عقد امروزی، اجباری نیست که نتیجه آن نبود انگیزه ازدواج باشد.

از ۲۶ شرط ضمن عقد، ۲ شرط متعلق به مردان و بقیه متلعق به زنان بوده است

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با ذکر این نکته که از ۲۶ شرط ضمن عقد، ۲ شرط ضمن عقد متعلق به مردان و بقیه متلعق به زنان بوده است، به تشریح انواع نکاح‌نامه پرداخت و گفت: برخی نکاح‌نامه‌ها تک‌برگی بوده‌اند که در یک برگ، مفاد عقد و شروط و قیودات نوشته شده؛ که تعداد این نوع از نکاح‌نامه‌ها زیاد است و از نظر ظاهری برخی از آنها ساده و برخی دیگر که متعلق به خانواده‌هایی از طبقه بالا بودند، با تذهیب همراه بوده است. همچنین رسم‌الخط این نکاح‌نامه‌ها شکسته زیبا یا نستعلیق بوده است.

هدف ازدواج از زبان آیات قرآن در بخش اول نکاح‌نامه‌ها

نوع دیگر نکاح‌نامه‌هایی که عطائی به آن اشاره کرد، نکاح‌نامه‌های دفترچه‌ای بود که صحافی شده بودند و جلد داشتند.

او با بیان این مطلب، ادامه داد: تعداد کمی از این نکاح‌نامه‌ها در بین عموم مردم دیده می‌شود و بقیه مربوط به خاندان‌ تجار و طبقات بالای جامعه بود؛ حاشیه صفحه آخر نیز مهر شهود بود.

عطائی بیان کرد: مفاد عقدنامه به چند بخش تقسیم می‌شود. بخش اول هدف ازدواج از زبان آیات قرآن یا کلمات زیبا از ائمه و استناد به قرآن بود؛ مبنی بر اینکه ازدواج برای جامعه بهتر است تا افراد خود را از فساد دور کنند. بخش دوم نحوه تفکر کل جامعه را نسبت به ازدواج نشان می‌دهد و با یک عبارت ادبی مبنی بر ایجاد همدلی و الفت و تفاهم و توسعه نسل و رزق و معاش و ایجاد رابطه سالم بین زوجین آغاز می‌شود که در نکاح‌نامه‌های مختلف و طبقات گوناگون فرق دارد، اما معنا و مفهوم آن یکسان است.

اگر مشکلات جامعه و احتمال طلاق بیشتر می‌شد، میزان صداق نیز افزایش پیدا می‌کرد

طبق گفته عطائی بخش پایانی نکاح‌نامه‌ها به مسائل کاربردی عقد می‌پردازد و عقد را قراردادی بیان می‌کند که شامل مهر و صداق و جهزیه است.

او تأکید می‌کند: این بخش همچنین شامل اموالی است که زوجه به منزل زوجه آورده و میزان هدایا را نیز شامل می‌شود. چنانچه امری فراتر از این چارچوب وجود داشت، با عنوان شرط ضمن عقد در حاشیه سند نوشته می‌شد و به مهر شهود می‌رسید.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ادامه داد: این بررسی نشان می‌دهد سبک زندگی و ارزش‌ها و نحوه تفکر در مورد خانواده و ازدواج، در دوره طولانی از تاریخ ایران همسان بوده است.

عطائی تصریح کرد: به طور مثال اگر دین زرتشت طلاق را منع می‌کرد، میزان صداق پایین می‌آمد و اگر مشکلات جامعه و احتمال طلاق بیشتر می‌شد، میزان صداق نیز افزایش پیدا می‌کرد.

برخی علما انجام ندادن شروط ضمن عقد را موجب ابطال عقد می‌دانستند

او تأکید کرد: شروط ضمن عقد در دین اسلام به عقیده فقها در باب احکام معاملات است. در دوره قاجار علما بحثی را مطرح کردند مبنی بر اینکه ازدواج مانند معاملات دیگر جنبه توافقی دارد، اما برخی علما مانند مرحوم ملااحمد نراقی چندان قائل به اجرای شرط ضمن عقد نبودند، اما بقیه علما انجام ندادن شروط ضمن عقد را باعث ابطال عقد می‌دانستند؛ این میان یکی دیگر از علما به نام کاشف‌الغطا حکم داد که حق طلاق زنی که همسرش دچار بیماری سل شده باشد، به زوجه واگذار شود و این مسئله باعث گسترش گرفتن حق طلاق زنان در صورت داشتن این شرط از ناحیه مردان شد.

میزان شروط ضمن عقد فرهنگی بیش از شروط ضمن عقد اقتصادی

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در ادامه شروط ضمن عقد را شامل دو دسته دانست و گفت: شروط ضمن عقد یا چهره اقتصادی داشتند یا فرهنگی. دسته‌ای که چهره اقتصادی داشتند، زوج ملزم به پرداخت نفقه و معاش زوجه بود و این موضوع در شرایط ضمن عقد ذکر می‌شد.

نکته جالب توجهی که عطائی در این خصوص مطرح کرد بیشتر بودن شروط ضمن عقد فرهنگی نسبت به شروط ضمن عقد اقتصادی است؛ به طوری‌که ۱۱ شرط اقتصادی و ۱۴ شرط فرهنگی در نکاح‌نامه‌ها دیده شده بود.

اختیار محل سکونت در شروط ضمن عقد

زهره عطائی تشریح کرد: در شروط ضمن عقد اقتصادی، بحث نفقه و طلاق بیشترین عامل ذکرشده در نکاح‌نامه‌ها بوده است.

او گفت: در شروط ضمن عقد آمده است چنانچه مردی به مدت ۶ ماه یا یک سال یا حتی مدت ۵ یا ۶ سال از خانه خارج شود و در این مدت به زن نفقه نپردازد، حق طلاق در عهده وکیل زن خواهد بود.

در خصوص شروط فرهنگی عطائی به اختیار محل سکونت توسط زن و اختیار زن به راضی‌بودن برای زندگی مشترک اشاره کرد و افزود: اختیار محل سکونت به لحاظ شهر نیز در شروط ضمن عقد بر عهده زن بوده است؛ بدین صورت که اگر مرد بدون راضی کردن همسرش تغییر مکان دهد، حق طلاق با زن خواهد بود.

 او ادامه داد: یکی از شروطی که در نکاح‌نامه‌ها مردان مطرح کرده بودند این شرط بوده که زوجه بپذیرد پرستاری فرزندان را بر عهده بگیرد و به ازای آن حقوق دریافت کند و اگر این حقوق سلب شد، مسئولیت پرستاری از زوجه سلب شود. البته مشخص نیست منظور از فرزندان، فرزندان ازدواج دیگری از مرد بوده است یا ازدواج با زوجه فعلی.

ارتکاب گناهان شنیعه از جانب زوج موجب دادن حق طلاق به زوجه می‌شد

شرط دیگری که عطائی به آن اشاره کرد این شرط بود که اگر بحث طلاق پیش آمد، زوج نمی‌تواند هدایایی که در طول زندگی مشترک به زوجه داده شده را پس بگیرد.

او گفت: یکی دیگر از شروط ضمن عقد این شرط بوده که چنانچه زوج مرتکب گناهان شنیعه مانند دزدی یا قتل شد و این گناه به اثبات افراد معتمد رسید، حق طلاق با زوجه است.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به مهریه‌ها اشاره کرد که چندان پول و نقد نبوده و بیشتر در چارچوب زمین، باغ، خانه و اموال غیرمنقول گنجانده می‌شده است و ادامه داد: نکته قابل توجه این است که در ۲۶ شرط ضمن عقد تنها ۴ یا ۵ مورد متعلق به طبقات بالای جامعه است و بقیه به عموم خانواده‌های معمولی تعلق دارد که این نکته ثابت می‌کند تاریخ‌نگاری‌هایی که در مورد دوره قاجار برای زنان وجود دارد، چندان منصفانه نبوده است. البته نمی‌توان گفت سیاهی وجود نداشته است، اما اوضاع آنقدر سیاه نبوده که زنان از حقوق خود غافل شده باشند.

۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۳

منبع: http://goo.gl/PdiAeC



Leave a reply

Your email address will not be published.

مشاوره حقوقی رایگان برای قربانیان خشونت خانگی

روزهای شنبه تا چهارشنبه، از ساعت ۶ عصر تا ۱۰ شب مشاوران خانه امن پاسخگوی شما هستند.

مشاوره حقوقی رایـــگان

شماره تماس: ۸۵۳۱۲۶۰۰-۰۲۱