صفحه اصلی  »  خشونت خانگی و حقوق  »  زنان و موانع حق اشتغ...
اردیبهشت
۹
زنان و موانع حق اشتغال به قضاوت در ایران “قرآن و حق اشتغال به قضاوت”
خشونت خانگی و حقوق
۰
, ,
image_pdfimage_print

8035396680_31ed820eb3_b

عکس: Michael Coghlan

حسین رئیسی – وکیل و پژوهشگر 

 آنچه امروز درباره نفی حقوق زنان به شریعت نسبت داده می شود با منطق حقوقی سازگار نیست. ازاین نظرضرورت دارد آنچه به عنوان شریعت اسلامی معرفی می شود مورد بررسی هرمنوتیک[۱]  قرار گیرد، تا آشکار شود که در حوزه حقوق انسانی آیا امکان نفی حقی مانند حق اشتغال از زنان فراهم می شود یا خیر. چون حق اشتغال به شغل دلخواه یکی از حقوق اولیه انسانی است، و غیر قابل سلب محسوب می گردد، و مهمتر اینکه نفی یا محدود کردن این حق مستلزم نابرابردانستن زنان ومردان در حقوق اولیه انسانی است.

 درهیچ یک از منابع اصلی  شریعت اسلامی دلیلی بر وجود و یا لزوم نفی این حق و عمل به آن وجود ندارد. آنچه دیده می شود برداشت های غیر مسلم و فاقد استدلال از برخی منایع در سنت است، این برداشت ها امکان توسعه و اجرای همیشگی ندارد، چون بر منطق حقوقی مسلم استوار نیست.

برخی قضاوت را با مرجعیت یا مفتی بودن مقایسه کرده اند، و آنرا یک مسئولیت دانسته اند تا یک شغل. برای اتبات این موضوع به آیه ۲۶ سوره “ص” استناد می کنند، این آیه می گوید:” ای داوود ما تو را در زمین جانشین قرار دادیم، پس بین مردم به حق داوری کن.”[۲] این عبارت منافاتی با قضاوت زنان نخواهد داشت، بلکه اهمیت شغل قضاوت را می رساند، چون همانطور که ادعا میشود که  پیامبران از خطا مصون بوده اند، قضات نیز باید از خطا مصون باشند.

نکته مهم دیگر اینکه همه مشاغل برای صاحبان آنها ایجاد مسئولیت می کنند، بنابراین، این موضوع نمی تواند دلیل منع زنان از اشتغال به آن بشود. زنان از فقیه و یا مجتهد شدن منع نشده اند، بنابراین زنان مسئولیت فقیه بودن را می توانند بر عهده بگیرند، بدیهی است که مسئولیت قضاوت نیز امری است که با فراگرفتن دانش و علم حقوق بدست می آید و زنان تفاوتی در کسب این موضوع با مردان ندارند. بنابراین امروز نمی توانیم قضاوت را شغل محسوب ننمایم.

در این بخش از تحقیق  قرآن به عنوان مهمترین منبع حقوق اسلامی توجه می کنیم تا حمایت یا عدم حمایت شریعت اسلامی از منع زنان از اشتغال به قضاوت روشن گردد.

استناد طراحان قوانین تبعیض آمیز درباره زنان مبنی بر منع اشتغال به قضاوت در دادگستری به شریعت است. در حالی که قرآن  به روشنی مخالفتی با قاضی شدن زن ها ندارد. چنانچه در ادامه خواهیم دید، آنچه به عنوان شریعت مطرح می گردد، برداشت ضعیف برخی از فقهای اسلامی از قرآن و سنت است.

قرآن و حق اشتغال زنان به قضاوت

آیا قرآن نگاه مبتنی بر مساوات و برابری بین زنان و مردان دارد؟ پاسخ به این سوال به تفاسیر و نوع نگاه به قرآن بستگی دارد. آیاتی درقرآن دیده می شوند که خطاب انسانی دارند و مفهوم مساوات از آنها برداشت می شود، وهمچنین آیاتی در آن یافت می شود که مفهوم برابری زن و مرد از آن برداشت نمی گردد، و از همین آیات برخی استفاده می کنند که قرآن با زمامداری و قاضی شدن زنان مخالفت دارد. در حالی که متفکرین مدرن علوم اسلامی این برداشت از قرآن را سیاسی و در جهت منافع گروه ها و حکومت های خودکامه می دانند، و ضمن دعوت به نگاه هرمنوتیک و نقد تاریخی قرآن، قرآن را به منزله کتاب قانون نمی شناسند.[۳] همچنین از این دسته محققان نصر حامد ابوزید، محقق مصری معاصر در کتاب “نوآوری و تحریم و تاویل” با سویه انسانی به فرایند وحی و قرآن پرداخته است، قرآن را به مثابه گفتار معرفی می کند، در نتیجه برخورد علما متقدم با قرآن به مثابه متن صرف را ساده انگارنه می داند، وی با مثال آوردن از حکم ازدواج زن مسلمان با مرد غیر مسلمان اهل کتاب موضوع آیه ۴ سوره مائده نظرات علمای اسلامی را یادآوری می کند، که چگونه می توان با دید افقی به قرآن نگریست و به جای ناسخ و منسوخ دیدن برخی آیات قرآن باید روش های سنتی تحلیل قرآن را کنار گذاشت و به وسیله  روش تحلیل گفتار با حقوق بشر و برابری زن و مرد و نظایر این ها روبرو شد. او معتقد است به دلیل خطاب یکسان قرآن به زن و مرد اصل برابری انسانی زن و مرد مورد پذیرش قرآن است.[۴]

از جمله آیاتی از قرآن که به برابری انسان ها می پردازد، آیه ۱۳ سوره حجرات:” یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ- اى مردم ما شما را از مرد و زنى آفریدیم و شما را ملت ملت و قبیله قبیله گردانیدیم تا با یکدیگر شناسایى متقابل حاصل کنید در حقیقت ارجمندترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست بى‏تردید خداوند داناى آگاه است.” با توجه به اینکه خطاب این آیه همه انسان ها هستند، ونزد خدا کسی را بر کس دیگری برتری نیست جزء به داشتن تقوی بیشتر، بنابراین انسان ها از منظر قرآن اعم از زن و مرد درخلقت مساوی هستند. اعمال هر نوع تبعیض اقدام برخلاف اصل تساوی انسانی، و نفی کرامت ذاتی است که قرآن آنرا در باره همه انسان ها پذیرفته است.

همچنین درباره اشتغال زنان به کسب وکار قرآن هیچ تفاوتی بین زن و مرد در نظر نگرفته است. در آیه ۳۲ سوره نساء قرآن چنین مقرر داشته است:” و لا تتمنوا ما فضل الله به بعضکم علی بعض للرجال نصیب ممااکتسبوا و للنساء نصیب مما اکتسبن.” ” نسبت به آنچه ندارید و خدا به دیگران بخشیده تمنا نکنید ،چون خدا به مقتضای حکمتش بعضی از شما را بر بعض دیگر برتری داده ، و چه مرد و چه زن از کار و کسبی که دارد بهره مند می گردد.”

در این آیه نه تنها تفاوتی در کسب و کار برای زن و مرد مقرر نشده است، بلکه همین آیه منشاء مشروعیت کار زنان محسوب می گردد. از این جهت نه تنها برتری برای مردان در هیچ کاری در قرآن دیده نمی شود، بلکه زنان را به کسب و کار دعوت شده اند، بنابراین خانه نشینی زنان که مورد علاقه مسلمانان سنتی مورد تایید قرآن قرانگرفته است، بلکه خلاف آن از قرآن استنباط می گردد.

ماهیت امروزی قضاوت هیچ تفاوتی با ماهیت سایر مشاغل ندارد، امروز هیچ شغلی ماهیت خدایی ندارد، جانشینی خدا و پیامبر خدا در اشتغال به قضاوت در مفهوم قضاوت به شکل امروزی کاملا بی مورد است.

دیدگاه فقهای اسلامی در این خصوص تا حدودی با صراحت آنچه در قرآن آمده است تناقض دارد. بین فقهای اهل سنت و شیعه تعداد اندکی به جواز و عمده آنان به منع اشتغال زنان به قضاوت نظر داده اند. در حالی که چنانچه پیشتر اشاره کردم، آیه ۳۲ سوریه نساء خطاب کلی و همگانی دارد و استثنایی بر آن وارد نشده است. لازمه کسب و کار مورد نظر این آیه داشتن فعالیت اجتماعی است. قرآن جزء درباره زنان پیامبر که در آیه ۳۳ سوریه احزاب دعوت کرده تا در خانه بمانند، و ماندن در خانه به معنی منع اشتغال به فعالیت اجتماعی نظیر قضاوت ممکن است تعبیر شود، درباره سایرین چنین خطابی ندارد. آیه مورد اشاره صرفا درباره زنان پیامبر اسلام است، در باره سایر زن ها چنین استثنایی وارد نشده است[۵]

در همین رابطه آیه ۵۸ سوریه نساء می گوید:” اگر بین مردم قضاوت می کنید به عدل قضاوت کنید.” این عبارات خطابی است به همگان و ناظر به همه مردم است و کسی را از آن استثناء نکرده است.[۶]

  برخی دیگر از آیه ۳۴ سوره نساء در منع اشتغال به قضاوت زنان استفاده می کنند، در حالی که هیچ نشانه ای از کلام قرآن در منع اشتغال به قضاوت در این آیه دیده نمی شود. این آیه عبارتی دارد که نابرابری زن و مرد از آن برداشت می گردد،[ الرجال قوامون علی النساء- مردان سرپرست زنان هستند] در حالی که این آیه تنها ناظر به بخشی از روابط خانوادگی است و حکم و خطاب همیشگی از آن بدست نمی آید، و نه تنها از آن مجوز نفی حقوق انسانی از جمله حق اشتغال به قضاوت برداشت نمی شود، حتی برتری مردان در روابط زناشویی و حکم حقوقی دراین باره نیز برای همیشه برداشت نمی گردد. برتری مردان بر زنان مستلزم نفی عدالت است، عدالت مهمترین خطاب قرآن است و از آنجاییکه قرآن خلقت زن و مرد را برابر دانسته نمی تواند حکم به امری مغایر به نوع خلقت داشته باشد چون این گونه حکم کردن مستلزم برتری دادن به جنس مذکر بر مونث است، و حکم به فضیلت نوعی مرد از زن از این آیه فهمیده نمی شود، تسری دادن چنین حکمی برای همه امور به منزله نفی ذات انسانی زن خواهد بود، باوجود حکم برابری ذاتی همه انسانها که در آیه ۷۰ سوره اسراء با عبارات- ولقد کرمنا بنی ادم- بیان خلاف آن غیر ممکن خواهد بود. همه استدلالت خلاف این اصل برداشت شخصی علماء از قرآن است، در قرآن کرامت ذاتی را مختص همه انسانها دانسته است.[۷] برخی از علماء عصر حاضر مانند علامه محمد حسین طباطبایی صاحب تفسیر المیزان در تفسیر آیه ۳۴ سوره نساء موضوع برتری مردان بر زنان را در عقل و تدبیر مطرح و از این رو حکم به منع قضاوت زنان مطرح می سازد.[۸] این برداشت غریبی است از این آیه، چون قیمومیت برتری مطلق برای قیم نخواهد داشت و یا سرپرستی پدر بر فرزند نمی تواند به برتری عقلی او بطور مطلق تعبیرگردد، چون فرزندان نیز در حقوق اولیه انسانی با والدین خود برابر هستند، و پس از طی مراحل رشد جسمی و عقلی هیچ مانعی در تساوی حقوقی آنها متصور نیست. برداشت برتری تدبیر و عقل برداشت بی ارتباطی است.

بنابراین از آیات قرآن، به عنوان مهمترین منبع شریعت اسلامی هیچ محدودیتی بر حق قاضی بودن زنان استنباط نمی گردد. مهمتر اینکه قرآن کتاب قانون نیست و در هر زمان افراد مختلف برداشت های متعددی از آن داشته اند. ضرورت مطالعه هرمنوتیک قرآن می تواند به رفع ابهام از آن منجر شود.

در نهایت امروز نمی توان پذیرفت که مردان بر زنان در کار و یا در مسئولیتها مانند قشاوت عادلانه برتری دارند، درحالیکه علم و دانش ازیک طرف و تجربه و عمل از طرف دیگر این ادعای بی اساس را مردود ساخته اند.

منابع:

  1.   ویکی پدیا: هرمنوتیک دانشی است که به «فرایند فهم یک اثر» می‌پردازد و چگونگی دریافت معنا از پدیده‌های گوناگون هستی اعم از گفتار، رفتار، متون نوشتاری و آثار هنری را بررسی می‌کند.
  2.  آیه ۲۶ سوره”ص”: یَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَهً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُم بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ…
  3.  مجتهد شبستری، محمد؛ تنقیح محل نزاغ فقیهان، محمد قانونگذار نبود و قرآن کتاب قانون نیست؛اول بهمن ۱۳۹۲
  4.  نصر حامد ابوزید؛ التجدید و التحریم و التاویل؛ بین المعرفه العلمیه و الخوف من التکفیر؛ بیروت؛ دارالبیضاء۲۰۱۰؛
  5.   آیه ۳۳ سوره احزاب:” وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّهِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاهَ وَآتِینَ الزَّکَاهَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا” و در خانه‏هایتان قرار گیرید و مانند روزگار جاهلیت قدیم زینتهاى خود را آشکار مکنید و نماز برپا دارید و زکات بدهید و خدا و فرستاده‏اش را فرمان برید خدا فقط مى‏خواهد آلودگى را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند.
  6.  آیه ۵۸ سوره نساء بیان میکند:”إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُکُمْ أَن تُؤدُّواْ الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَکَمْتُم بَیْنَ النَّاسِ أَن تَحْکُمُواْ بِالْعَدْلِ إِنَّ اللّهَ نِعِمَّا یَعِظُکُم بِهِ إِنَّ اللّهَ کَانَ سَمِیعًا بَصِیرًا – خدا به شما فرمان مى‏دهد که سپرده‏ها را به صاحبان آنها رد کنید و چون میان مردم داورى مى‏کنید به عدالت داورى کنید در حقیقت نیکو چیزى است که خدا شما را به آن پند مى‏دهد خدا شنواى بیناست.
  7.   آیه ۷۰ سوره الاسراء: وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى کَثِیرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلًا- 
  8.  المیزان فی تفسیر القرآن از علامه سیدمحمد حسین طباطبایی چاپ تهران ۱۳۷۶ هجری قمری جلد چهارم ص ۳۶۵

 



Leave a reply

Your email address will not be published.

مشاوره حقوقی رایگان برای قربانیان خشونت خانگی

روزهای شنبه تا چهارشنبه، از ساعت ۶ عصر تا ۱۰ شب مشاوران خانه امن پاسخگوی شما هستند.

مشاوره حقوقی رایـــگان

شماره تماس: ۸۵۳۱۲۶۰۰-۰۲۱