« حساسیت جنسیتی » دستورالعمل برگزاری كارگاه آموزشی


B

عکس:  majalla

 هدف و مخاطب کارگاه

اهداف كلی:

–          ارتقاء آگاهی و شناخت درباره تفاوت های جنسیتی

–          ارتقاء آگاهی و شناخت ساختار و علل ایجاد تفاوت ها و نابرابری های جنسیتی

–          ایجاد توانایی تشخیص موارد نابرابری جنسیتی

–          ایجاد توانایی تحلیل نابرابری جنسیتی

اهداف عملیاتی:

–          آشنایی با تعریف جنس و جنسیت و شناخت تفاوت بین آنها

–          آشنایی با فرایند اجتماعی شدن جنسیت

–          آشنایی با تعریف نابرابری و تبعیض جنسیتی

–          آشنایی با تعریف حق، برابری و عدالت جنسیتی

طبق تجربه، مخاطب اصلی كارگاه حساسیت جنسیتی، جوانان تحصیلكرده و كنشگران مدنی هستند. در واقع، محتوای این كارگاه متناسب با دانش و نگرش این قشر تنظیم شده است. همچنین، برگزاری این كارگاه برای مخاطبانی از هر دو جنس ارجحیت دارد، یعنی كارگاه ترجیحاً مختلط باشد.

مقدمات آغاز كارگاه

–          معرفی مخاطبان بصورت تصاعدی: از شركت كنندگان می خواهیم كه نام خود را به همراه یك صفت كه با حرف ابتدای نامشان آغاز می شود به همه بگویند.  مثلا مریم مهربان و سپس نفر سمت راست باید در ابتدا نام و صفت نفرقبلی و بعد نام و صفت خود را بگوید. اینكار تا زمانی كه نفر آخر نام تمامی افراد دیگر را بهمراه صفتشان بگوید وسپس خود را معرفی كند، ادامه می یابد.

–          معرفی تسهیلگران و ارائه كلیاتی درباره كارگاه: ذكر این نكته كه كارگاه مورد نظر زمانی در حدود 4 ساعت خواهد داشت و دارای 4 بخش است. سپس زمانبندی هر قسمت طبق جدول زمان بندی ارائه شود، و در نهایت توضیح اینكه هر تسهیلگر چه بخشی را ارائه خواهد داد.

–          انتظارات و قوانین كارگاه: از مخاطبین خواسته می شود كه برای كارگاه خودشان قوانین مد نظرشان را وضع كنند، تسهیلگر از آنها لیست تهیه می كند و لیست را تا آخر كارگاه در معرض دید قرار می دهد. همچنین، می توان انتظارات پاسخگویان از كارگاه را نیز به صورت فهرستی تهیه كرد.

جنس یا جنسیت؟

–          هدف:  مشخص ساختن تفاوت جنس و جنسیت

–          زمان: 45 دقیقه

–          ابزار و تجهیزات مورد نیاز: فیلیپ چارت، ماژیك، استند داده ها

–          مراحل اجرا:

فعالیت: بارش افكارو طرح سوالات و محورهای بحث: بر روی فیلیپ چارت واژه های زن و مرد نوشته می شود، پس از آن بصورت كاملاً اتفاقی و تصادفی از شركت كنندگان می پرسیم كه وقتی واژه زن را می شنوند چه چیزی به یادشان می آید. باید سعی شود كه شركت كنندگان فرصت فكر كردن و گفتن واژهای از پیش فكر شده را نداشته باشند. پس از نوشتن تمامی كلمات بر روی واژه های زن و مرد خط كشیده می شود و جایشان با هم عوض می شود. سپس از شركت كنندگان خواسته می شود كه اگركلمه ای با این جنس جدید تناقض داشت را مشخص كنند. این كلمات كه موید خصوصیات جنس هستند باید با رنگ متفاوتی از بقیه كلمات متمایز شوند. در این قسمت ذكر مثال جهت تثبیت و تفهیم بیشتر مبحث مفید است.

آیا عضلات پسران در بدو تولد بیشتر از دختران است؟

خیر. تحقیقات نشان می دهد كه نوزادان دختر و پسری كه به دنیا می آیند تعداد تارهای عضلانی شان با هم برابر است و در طول زمان و در طی رشد آنان با توجه به عواملی چون تغذیه، ورزش، نوع كار و… تراكمش با هم متفاوت می شود.

ارائه مطلب: در این قسمت به تعریف جنس و جنسیت پرداخته می شود و با ذكر مثال های بر گرفته ازدارد – « زیست شناختی » فعالیت بالا تمایز آنها مشخص می گردد. به این معنا كه جنس فقط معنایی یعنی شخص از نظر پیكرشناسی مرد است یا زن – اما جنسیت مجموعه ای از صفات و رفتارها است كه به زن یا مرد نسبت داده می شود و ساخته و پرداخته جامعه است. تفاوت های جنس ممكن است طبیعی باشند، اما تفاوت های جنسیتی ریشه در فرهنگ دارند نه در طبیعت و از این رو تغییر پذیرند.

تثبیت مطالب: برای تثبیت تعاریف و تمایز بین جنس و جنسیت عبارت هایی برای شركت كنندگان خوانده می شود و از آنها می خواهیم كه هر وقت جمله خوانده شده موید جنس بود دست راست خورد را بلند كنند و اگر موید جنسیت بود دست چپ خود را بلند كنند. در صورت مشاهده پاسخ های متضاد گروه باید در مورد آن به گفتگو بپردازد.

پرسش و پاسخ و جمع بندی: ذكر این فرمول كه هر چیزی كه برایش استثناء پیدا شود موید خصوصیات جنسیت هستند و هرچیزی كه غیر آن موجود نباشد و خاص یك جنس باشد موید خصوصیات جنسی است.

 پانتومیم

–          هدف: آشنایی با كلیشه های جنسیتی، آشنایی با نهادهای تولید كننده و باز تولیدكننده كلیشه های جنسیتی

–          آشنایی با تفاوت كار تولیدی و بازتولیدی.

–          زمان: 40 دقیقه

–          ابزار و تجهیزات مورد نیاز: كارت های كاغذی

–          مراحل اجرا:

فعالیت: انجام این فعالیت به منظور درك موضوع كلیشه سازی جنسیت در افراد می باشد. بر اساس تعداد افراد شركت كننده ساعت های روز تقسیم و برای هر ساعت دو كارت به زن و مرد اختصاص داده می شود.

بعد به طور اتفاقی بین شركت كننده ها كارت ها را پخش كرده، به شركت كنندگان می گوییم كه براساس اشخاصی كه می شناسند یك یا چند فعالیت را كه در آن زمان آن شخص انجام می دهد را  کارت بنویسند .

جنس یا جنسیت؟

زنان فرزند می زایند، مردان نمی زایند  ( جنس )

دختران كوچك ملایم و كمرویند، پسران خشن و ماجراجویند  (جنسیت )

در بسیاری از كشورها دستمزد زنان 70 درصد مزدی است كه مردان می گیرند  (جنسیت  )

زنان می توانند نوزادان را با پستان شیر بدهند، مردان برای تغذیه نوزادان از بطری استفاده می كنند.

 ( جنس )

   زنان مسئول پرورش كودكانند. (جنسیت)

مردان تصمیم گیرندگانند.  (جنسیت)

 در مصر باستان مردان در خانه می ماندند و به بافندگی مشغول بودند، زنان كسب و كار خانواده را اداره می كردند. ( جنسیت)

صدای پسران در دوره بلوغ دورگه می شود، صدای دختران دورگه نمی شود.  (جنس)

 زنان نگران سطح معلومات فرزندان خویشند.  (جنسیت )

 مهر به فرزند در مادران قوی تر از پدران است.  ( جنسیت )

 سپس كارت ها جمع آوری شده و افراد به نوبت فعالیت نوشته شده را به صورت پانتومیم بازی می كنند. سپس دیگرشركت كنندگان باید حدس بزنند كه چه كاری است و چه كسی داردآن را انجام می دهد. بعد كارت ها به ترتیب زمانبندی روی دیوار چسبانده می شود.

طرح سوالات و محورهای بحث: پس از پایان پانتومیم ها، از شركت كنندگان می پرسیم:

چه ویژگی هایی در کارها و فعالیت ها می بینید ؟

چطور می توانید آنها را تقسیم بندی کنید ؟

هر یک از اینها در چه محیطی اتفاق می افتد ؟

طرح این سوالات و ایجاد بحث در بین شركت كننده ها به منظورایجاد پیش زمینه و درك بیشتر از مفاهیم كلیشه های جنسیتی و نهادها یا در واقع كارخانه های كلیشه سازی  است .

ارائه مطلب: ابتدا، درباره كلیشه های جنسیتی توضیح داده می شود. در این قسمت به این موضوع اشاره  می شود كه بین جنس و جنسیت رابطه وجود دارد، ولی این رابطه خود بزرگترین كلیشه جنسیتی است.

سپس به نهادهای برسازنده جنسیت اشاره می شود. با طرح این سوال كه طبق فعالیتی كه انجام شد، كلیشه های جنسیتی در چه كارخانه هایی تولید می شوند؟ بعد، نهادهای برسازنده جنسیت با آوردن مثال با توجه به موارد اشاره شده توسط شركت كنندگان در فعالیت پانتومیم، توصیف می شوند. در آخر نیز درباره تقسیم كار جنسیتی صحبت می شود. اشاره به این مسئله كه جامعه با توجه به كلیشه جنسیتی، تقسیم كارمبتنی بر جنسیت را از طریق نهادها بوجود می آورد.

پرسش و پاسخ و جمع بندی: پس از ارائه داده ها، از مخاطبان خواسته می شود تا اگر سوال یا ابهامی  دارند، مطرح نمایند تا بتوان به یك جمع بندی نسبتاً مشترك رسید.

 اگر من …!؟

–          هدف: تعریف نابرابری جنسیتی و تبعیض علیه زنان

–          زمان: 40 دقیقه

–          ابزار و تجهیزات مورد نیاز: فیلیپ چارت، ماژیك، استند داده ها

–          مراحل اجرا:

فعالیت و طرح سوالات و محورهای بحث: در این فعالیت بر روی فیلیپ چارت دو دسته سوال نوشته  می شود. باید شركت كنندگان را به دو گروه مرد و زن تقسیم نمود و سوا لها را در اختیارشان گذاشت تا پس از بحث بر روی موارد آن و تجمیع توافق جملات را كامل كنند:

برای گروه زنان: اگر مرد بودم   …

برای گروه مردان: اگر زن بودم   …

اگر رنگ موهایم قهوه ای بود  …

اگر ماشین هیوندا داشتم   …

اگر افغانی بودم  …

اگر معلول بودم  …

پس از آن، از شركت كنندگان پرسیده می شود كه در تكمیل كدام جملات چالش بیشتری داشتند و به بحث پرداختند؟ و تكمیل كدام جمله برایشان آسان تر بود.

ارائه مطلب

 اشاره به تفاوت های موجود بین انسا نها و پس از آن رسیدن به تعریف نابرابری و قدرت سلسله  مراتبی شده، و شكل گیری نظام مردسالاری در جهت تثبیت نابرابری های جنسیتی. و در نهایت اشاره به تعریف و انواع تبعیض جنسیتی و ترسیم ماتریس نابرابری.

پرسش و پاسخ و جمع بندی: در این قسمت برای تعمیق بحث می توان پرسش و پاسخی میان شركت كنندگان به راه انداخت و به تحلیل مباحث پرداخت.

  حق با كیست؟

–          هدف: دستیابی به تعریفی مشترك از حق، برابری و عدالت جنسیتی

–          زمان: 40 دقیقه

–          ابزار و تجهیزات مورد نیاز: كارت های حاوی متن سناریو، استند داده ها

–          مراحل اجرا:

فعالیت و طرح سوالات: شركت كنندگان را به گروه های پنج یا شش نفره تقسیم كنید، سپس به هر گروه  یكی از كارت های حاوی سناریوهای از پیش آماده شده را ارائه دهید. از گروه ها بخواهید كه سناریو را در« برابری » و « حق » داخل گروه بخوانند و درباره آن بحث كنند. پس از آن، تعریفی كه در متن سناریو ازآمده است را مشخص كرده و نظر خود را درباره آن به بحث بگذارند. در آخر، هر گروه باید یك نماینده انتخاب كند و تعاریف استخراج شده و بحث های مطرح شده را به دیگر شركت كنندگان ارائه دهد.

ارائه مطلب: ابتدا محورهای مشترك در تعاریفی كه شركت كنندگان از متن سناریوها استخراج كردند و بحث ها و نقدهای آنها را طبقه بندی و دسته بندی كنید. سپس بر اساس متن موجود در جزوه به ارائه داده های مربوط درباره حق، برابری، و عدالت بپردازید. در این رابطه، برای تعریف حق می توان از مفهوم سلسله مراتب سزار مازلو استفاده کرد.

مجرمین بالفطره لومبروزو!

سزار لومبروزو، یك طبیب نظامی، استاد پزشكی قانونی و روانكاوی در دانشگاه های پاریس و تورن بود که تحقیقات خود را بر روی مجرمین و سربازان ایتالیایی آغاز كرد. « مندل » و « لامارك » با الهام گرفتن از نظریات او بر روی 3830 جمجمه افراد بزهكار و سرباز و اندازه اندام 5907 بزهكار زندانی به مطالعه پرداخت و بعد ازتحقیقات خود، متوجه ویژگی های خاص جسمانی بزهكاران شد كه آنها غالباً دارای كوتاهی قد، پیشانی پس رفته، برآمدگی طاق ابرو، پهنی گیجگاه، رشد آرواره های زیرین هستند كه زاییده توارث است و مانند انسان های اولیه كه در غار زندگی می كردند، تكاملشان به پایان نرسیده كه این عدم تكامل عامل فعل بزهكارانه ایشان است.

لومبروزو اعتقاد داشت بزهكاری این افراد از طغیان و بازگشت آنها به غرایز اصلی است كه در میان حیوانات دیده می شود و مانند مرگ و تباهی امری كاملاً طبیعی است. وی این افعال بزهكارانه را خارج از اراده فرد ویك نوع بیماری تلقی می كرد كه برای درمان و بهبودی باید به یكسری واكنش ها دست زد. اگر این بهبودی حاصل نشد باید آنها را حذف كرد. زیرا حضورشان در جامعه باعث ضرر به دیگران می شود.

چپ دست بودن یكی دیگر از عوامل وراثتی بود كه لومبروزو در تعیین بزهكار از آن استفاده می كرد. او پی برد كه 29 درصد كلاهبرداران، 10 درصد مجرمین اتفاقی، 19 درصد مجرمین بالفطره چپ دست هستند.  او از این جبر صحبت میکند که ناشی از توارث است و فرد دخالتی در جرم ندارد و فاقد مسوولیت است و مجازات بلا وجه است .

پرسش و پاسخ و جمع بندی: در انتها، برای جمع بندی بحث از شركت كنندگان بخواهید درباره راهكارهای عملی تحقق برابری جنسیتی بحث كنند. اینكه چگونه می توان به برابری دست یافت و در این رابطه به مفهوم عدالت به عنوان راه تحقق برابری در بلندمدت اشاره كنید.

–          ضمائم: متن سناریوها

 سناریوی شماره 1

با توجه به تفاوت های جسمی و روانی و عاطفی كه بین زن و مرد وجود دارد آیا می توان همه جا و همه وقت، تكالیف، حقوق و مسئولیت های آنان را برابر دانست؟ آیا مساوات مطلق با وجود تفاوت طبیعی، تعدی در حق زن و یا مرد نخواهد بود؟

همانطوری كه وظائف و مسئولیت های چشم را از گوش خواستن، خلاف عقل و عدالت و عین جهل و ظلم است،انتظار اینكه زن را در جای مرد و یا مرد را در مقام زن در همگی امور قرار دهیم و مسئولیت های هركدام را درموارد خود به دیگری بسپاریم و به اصطلاح مساوات، بین آن دو برقرار سازیم برخلاف عدل و عقل، عمل كرده ایم.

عدالت این نیست كه برای تمام زن و مرد و یا حتی برای تمام مردان در همه امور و در تمام شرائط به دلیل رعایت مساوات تكلیفی یكسان قائل شویم و حقوقی برابر بشناسیم.

مثلا اگر دو میهمان با وجود تفاوت طبیعی در كم و زیاد خوردن غذا، سر سفرهء یك انسان عادل بنشینند آیا صحیح است میزبان به استناد اصلی عدالت و اجرای مساوات، به آن كس كه باید بیشتر بخورد بگوید كمتربخور و به آن كس كه نمی تواند بیشتر بخورد دستور دهد كه باید مانند آن دیگری بخوری تا مساوات رعایت شود و بر خوان میزبانی من عدالت و مساوات برقرار گردد؟ شكی نیست تحمیل در هر دو طرف قضیه برخلاف عدالت بوده و مساوات در چنین شرائط عین ظلم است.

  سناریوی شماره2

عدم تشابه حقوق و تكالیف زن و مرد در برخی از موارد تفاوت است نه تبعیض، و آنچه كه مذموم و ناپسند به شمار می آید تبعیض ناروا می باشد كه ظلم و بی عدالتی است. وجود برخی از تفاو تها و توجه به آنها در وضع حقوق و تكالیف، عین عدالت است و ظلم به زنان محسوب نمی شود. مقتضای عدالت این نیست كه حقوق زن ومرد كاملاً یكسان و مشابه باشد بلكه این ظلم به زن و مرد و نادیده انگاری توانایی ها و تفاوت ها و ویژگی های تكوینی آنان است. نباید هر نوع تفاوتی را تبعیض دانست و همچنین نباید تساوی و برابری زن و مرد در حقوق و تكالیف را به معنای تشابه و یكسانی كامل زن و مرد در حقوق و تكالیف معنا كرد بلكه تساوی به این معناست كه هر یك از زن و مرد از حقوق و تكالیف مناسب با ویژگی های تكوینی شان برخوردار شوند و چیزی بر آنان تحمیل نگردد. كاركردهای متفاوت زن و مرد و نقش تكمیلی آن دو برای یگدیگر و ایجاد توازن و تعادل در نظام هستی، تفاوت های زن و مرد در برخی از حقوق و تكالیف را ضروری می سازد و این عین عدالت است نه ظلم و تبعیض تا سعی در زدودن و از بین بردن آن شود.