باید برای آسیب‌های اجتماعی کاری کرد


Photo: http://alephba.org/

گفتگوی ماهرخ غلامحسین‌پور با رضا عبدی، فعال حقوق کودک و سردبیر سایت الفبا

زمانی که نهادهای رسمی به جنبه‌های اساسی آموزش کودکان بی‌توجهند، زمانی که جای خالی آموزش‌ روابط انسانی، کنش و واکنش‌های مثبت یا منفی جنسی، شیوه‌های بازدارنده خشونت و چگونگی مقابله با آزارگران بیگانه و خانگی احساس می‌شود، سازمان‌های مردم‌نهاد تلاش می‌کنند بار ماجرا را به دوش بکشند.

وب‌سایت الفبا این روزها برای حمایت از کودکان در مقابل خشونت‌های اجتماعی و خانگی فعالیت‌های زیادی انجام می‌دهد از جمله صداگذاری فیلم‌های آموزشی ، تولید محتوا و مقاله و تلاش برای آموزش خانواده.

«رضا عبدی» روزنامه‌نگاری که دغدغه مسائل اجتماعی دارد، از سال 1390 این وب‌سایت را با هدف حمایت و آموزش کودکان و حساس‌سازی جامعه نسبت به آسیب‌های اجتماعی راه‌اندازی کرده است.

تفاوت الفبا با سایر رسانه‌های فعال کودکان، جامعیت آن است. این وب‌سایت، تمامی مسائل مربوط به حوزه کودک را پوشش می‌دهد.  اطلاع‌رسانی درباره جریان‌های آموزشی و فرهنگی برای بالا بردن کیفیت زندگی کودکان هدف دست‌اندرکاران وب‌سایت الفباست.

ویدئوهایی همچون «مثل گل سرخ، ویدیویی آموزشی برای جلوگیری از تنبیه بدنی دانش آموزان»، «انیمیشنی برای جلوگیری از آزار جنسی کودکان»، انیمیشین «مدیریت رفتار نسنجیده» و «خانم دانی و مراقبت از بدن در برابر آزار جنسی» بخشی از ویدیوهای آموزشی دوبله شده  این وب‌سایت برای کودکان در مقابل آزاررسانی احتمالی است.

«رضا عبدی» با خانه امن در مورد اهداف و انگیزه‌های این گروه داوطلبانه گفت و گو کرده است.

به عنوان نخستین سوال از او درباره جایگاه آموزش در کنترل خشونت علیه کودکان می پرسم. از نظر او این سوال، یک سوال کلیشه‌ای است.

آموزش گام اول براى ايجاد هر تغييرى است. بدون آموزش و فرهنگ‌سازى هيچ امرى به خواست عمومى تبديل نمى‌شود و فعاليت اجتماعى به ‌شدت وابسته به پشتوانه جامعه است. مگر پشتوانه ديگری هم دارد؟ اما خشونت در بسيارى موارد پنهان است. خشونت عليه كودكان نيز هميشه با رفتارهاى شدید فيزيكى همراه نيست . گاهی افراد بدون آگاهى دست به خشونت عليه كودک مى‌زنند. این روزها و پس از اتفاق‌های تلخی که برای تعدادی از دختربچه‌های ما افتاده، بحث‌های داغ و مختلفی درباره چرایی کودک‌آزاری و خشونت علیه کودکان در جامعه درگرفته است. اما من اینجا می‌خواهم از نوع کمتر دیده‌ شده خشونت علیه کودکان حرف بزنم، آن‌ هم خشونت سیستماتیکی است که کودکان ما گرفتارش هستند. مثلا نوع مواجهه سيستم آموزشى كشور با كودکان و نوجوانان. من نمى‌توانم اينجا خيلى موشكافانه و با جزیيات بحث را باز كنم چون به هر حال همين موضوع هم بسيار گسترده است.

به طور مصداقی و عینی به یک نمونه از این خشونت‌های سیستماتیک اشاره می‌کنید؟

 مثلا مقوله کنکور. وجود چيزى به نام كنكور باعث شده هدف آموزش كه بايد آموزش مهارت‌هاى زندگى، بالندگى كودک و رشد فكرى و فرهنگى او باشد، تبديل به ماشينى براى مواجهه موفق او با كنكور شود. تا يك دهه پيش شروع اين فاجعه حدود سنين نوجوانى بود، اما امروز ما در دبستان‌ها هم اين مساله را داريم. پدر و مادرها و معلمان، بى‌‌آنكه آگاه باشند، در هم‌دستى نامباركى با برنامه‌هاى فشرده درسى در كودک ايجاد اضطراب و خستگى مى‌كنند و حق شادى و كودكى را از او مى‌گيرند. اين خشونت پنهان عليه كودک است. چون تصور غالب در جامعه ما آن است كه آموزش به معناى فروكردن اطلاعات در ذهن كودک است، در حالی‌که اطلاعات زياد به هيچ وجه به معناى رشد و بالندگى نيست. در بیشتر موارد خلاقيت كه يك ركن مهم رشد است قربانى می‌شود، چون خلاقيت در بستر آرامش، شادى و رهايى رشد مى‌كند و مجال بروز می‌یابد.

با این حساب مخاطب شما در الفبا افراد بزرگسال خانواده‌اند؟

بله. ما در الفبا با مادر و پدر، معلم، تصمیم‌گیران، فعالان فرهنگی حوزه کودک و عموم جامعه حرف می‌زنیم تا با هم شرایط زندگی و رشد کودکان را بهبود ببخشیم. فیلم‌های آموزشی هم درست در همین راستا قرار است تاثیرگذار باشند. هدف آموزش در عرصه‌های مختلف مربوط به کودکی است: تربیت، شناخت تن، پرهیز از کلیشه‌های جنسیتی، محیط زیست.

انیمیشن‌ها جالبند. برای من که مادر یک کودک شش ساله هستم کاملا کاربردی بودند. برنامه  بلند‌مدتی برای تولید یا صداگذاری انیمیشن‌های آموزشی دارید؟

بله. بازخوردها هم کلام شما را تایید می‌کنند. خودمان هم دوست داریم که بخش فیلم‌ها را به شکل حرفه‌ای‌تر و گسترده‌ای کار کنیم، چون مخاطب با آن ارتباط بهتری برقرار می‌کند و این مدیوم، تاثیرگذاری بیشتری نسبت به متن دارد. متاسفانه نبود امکانات و محدودیت‌های مربوط به کار داوطلبانه در ایران تا حدی دست‌وپایمان را بسته است. شاید چون هدف نهایی ما‌ رساندن صدایمان به عموم جامعه است، برای همین است که تلاش می‌کنیم بخش رسانه تصویری الفبا را تقویت کنیم

چه نهاد یا فردی شما را حمایت می‌کند؟

 الفبا اسپانسری ندارد و به‌‌ صورت داوطلبانه اداره می‌شود. توجه کنید که الفبا تنها به آسیب‌ها نمی‌پردازد، بلکه ما به مسائل مربوط به کودکی مثل آموزش و پرورش، امور فرهنگی و هنری مثل کتاب و سینما، آسیب‌های کودکی، فلسفه برای کودکان، مسائل مربوط به کودکانی با نیازهای ویژه و … می‌پردازیم. ما سعی کرده‌ایم نگاه ویژه‌ای به مبحث کودک و ارتباط او با رسانه داشته باشیم. البته این کار آسانی نیست، چون وب‌سایت ما بدون بودجه اداره می‌شود.

از چه دوره‌ای نسبت به آسیب‌ها و معضلات اجتماعی دغدغه جدی پیدا کردید؟

دغدغه‌های اجتماعی همیشه وجود دارند و نادیده ‌گرفتن آنها آسان نیست. من فکر می‌کنم توانایی ندیدن آسیب‌های اجتماعی یک خاصیت ویژه باید باشد. هر انسانی که به حد متوسطی از تجربه زیست گروهی و بلوغ اجتماعی رسیده باشد، امکان نادیده گرفتن آسیب‌های اجتماعی را نخواهد داشت. حالا میزان این کنش اجتماعی در افراد مختلف تفاوت دارد. من می‌توانم بگویم از وقتی‌ که خودم را شناختم به نوشتن و ادبیات علاقمند بودم، به حوزه فرهنگ به طور کلی علاقه داشتم و از دوران کودکی و به‌ویژه در نوجوانی به شکل جدی و متمرکزی درگیر فعالیت‌های فرهنگی در زمینه ادبیات و تئاتر شدم. روزنامه‌‌نگاری فعالیت حرفه‌ای من شد و این حرفه با مسائل اجتماعی ارتباط فعال دارد.

آسیب‌های اجتماعی به میزان تاثیرگذاری جایگاه متفاوتی دارند. به نظر شما کدام یک از معضلات، امروز زخم بیشتری ایجاد می‌کند؟

برای من دست‌کم در این برهه زمانی، بحث کودک مهم‌تر است. دلیلش آن است که کمتر به این موضوع پرداخته می‌شود. زمانی که وب‌سایت الفبا را راه‌اندازی کردم، تقریبا هیچ رسانه آنلاینی به شکل تخصصی به کودکان نپرداخته بود. در حال حاضر هستند رسانه‌هایی وابسته به برخی نهادها مثل کانون پرورش فکری و آموزش و پرورش که در حوزه ادبیات و فرهنگ کودک و نوجوان فعال هستند، یا رسانه‌های گروه‌های حامی کودک که تنها به آسیب‌های اجتماعی در حوزه کودک می‌پردازند.

هدفتان به طور مشخص چیست؟

 هدف ما در وب‌سایت الفبا بهبود و غنی‌سازی دوران کودکی است، توجه به جنبه‌های مختلف اجتماعی، روانی، تربیتی و فرهنگی زندگی کودکان.

بازخورد هم گرفته‌اید ؟

خوشحالم که به‌ویژه از مخاطبان متخصص در حوزه کودک، بازخوردهای مثبت و انرژی‌بخش می‌گیریم. هم اینجا دوست دارم بگویم که تعدادی از همکاران نویسنده و مترجم ما، در واقع از جمع مخاطبان به گروه همکاران داوطلب الفبا پیوستند. این به نظر من اتفاق فرخنده و خوشایندی است.

شما به عنوان یک کنشگر اجتماعی، تلاش داوطلبان و فعالان حقوق کودک را معنادار و موثر می‌دانید؟

بله. به نظرم آنها می‌توانند با هدف از بين بردن آسیب‌ها، اقدامات مختلفى انجام بدهند. بايد صداى قربانيان را بلند كنند، كمک‌هاى افراد، گروه‌ها، سازمان‌ها و دولت را به‌سوى آن آسيب اجتماعى خاص هدايت كنند، خلاءهاى قانونى كه موجب ايجاد يا تشديد یک آسيب اجتماعى مى‌شود را بيابند و از طريق آموزش و فرهنگ‌سازی، رفع اين موانع يا خلاءهاى قانونی را به خواست عمومى جامعه تبديل كنند و براى همه اين‌ها هم بايد برنامه‌ريزى كنند، روش‌ها را به شكل علمى آسيب‌شناسى كنند و بهبود دهند.

شما شرح وظایف فعالان مدنی را ذکر کردید، اما نگفتید که در ایران گروه‌های مختلف کنشگران اجتماعی، از همدلی و تعامل گروهی هم برخوردارند؟

آنها هر كدام هدف اصلى خود را پرداختن به يک دغدغه اجتماعى مشخص تعيين كرده‌اند و با اینکه در اين راه ناگزيرند با هم تعامل، هم‌انديشى و کنش جمعی داشته باشند، اما متاسفانه با یک نگاه مختصر می‌توان فهمید که گروه‌های کنشگر اجتماعی در ایران چندان تعامل و هم‌دلی ویژه‌ای با هم ندارند.

يک آسيبى كه متاسفانه در فعاليت‌هاى گروه‌هاى كنشگران اجتماعى وجود دارد، وجود نوعى نگاه گعده‌اى، رقابتى و گاهى رانتى است. ( منظورم اینجا رانت ناشى از حضور يک فعال شناخته شده يا به اصطلاح سلبريتى است.)  بارها مواجه شده‌ام با گروه‌هاى فعال زنان كه برخوردشان با رسانه‌های فعالان كودک و يا حتى فعالان ديگر حيطه‌های زنان بسيار گزينشى و آن‌هم با سنجه‌هاى غيرحرفه‌اى و گاهی غيراخلاقى بوده است.

به فعالان زن اشاره کردید. الفبا در مورد زنان آسیب‌دیده هم فعالیت می کند؟

به گمانم بسيارى از آسيب‌هاى اجتماعى در هم‌ تنيده هستند و روابط علت و معلولى پيچيده‌اى بين آنها برقرار است. به همين دليل است كه شما در بين پرسش‌ها مرتب از من مى‌خواهيد كه موضع  و اولویت خودم را بين مسائل مربوط به كودكان و مسائل زنان مشخص كنم. واقعيت این است كه اين ‌دو به راحتى قابل تفكيک نيست. همانطور كه گفتم هدفم را ايجاد رسانه‌اى حرفه‌اى براى پرداختن به امور كودك تعيين كرده‌ام. اما مگر مى‌شود از كودک گفت ولى با مسائل مربوط به مادران بيگانه بود و يا از كنار مباحث مربوط به جنسيت، كليشه‌هاى جنسیتى و آسيب‌هاى اجتماعى حوزه زنان عبور كرد؟ نمى‌توان براى كنش اجتماعى حد و مرز موضوعى مشخص كرد.

پی‌نوشت : برای استفاده از مطالب آموزشی الفبا به آدرس زیر مراجعه کنید

وب‌سایت www.alephba.org

کانال تلگرام :t.me/aleph_ba