صفحه اصلی  »  خشونت خانگی و حقوق  »  خودداری مادر از حضان...
مرداد
۲۵
خودداری مادر از حضانت طفل به دلیل ناتوانی: قانون چه می‌گوید؟
خشونت خانگی و حقوق
۰
, , , , , ,
Photo: Yastremska/ Bigstockphoto.org
image_pdfimage_print

Photo: Yastremska/ Bigstockphoto.org

موسی برین خلیفه‌لو- پژوهشگر حقوق

یکی از مشکلات عمده زنانی که از همسر خود جدا شده یا همسرشان فوت کرده است، عدم توانایی نگهداری از کودک است. تاکنون تعداد قابل توجهی از درخواست‌های مشاوره از خانه امن اختصاص به این موضوع داشته است. برخی از زنان به دلیل جدایی از شوهرانشان و عدم مسئولیت‌پذیری این شوهران، خود مجبورند هزینه‌های فرزندان را تامین کنند.

در برخی موارد به دلیل فوت شوهر و عدم استطاعت مالی زن، فرزندن دچار مشکل شده‌اند. با توجه به شرایط اقتصادی زنان در ایران و محدود بودن فعالیت‌های اقتصادی برای آنان نسبت به مردان، طبیعتا نگاه‌داری از فرزندان و تامین هزینه‌های آنان، زنان را با مشکلات عمده‌ای مواجه می‌کند. در برخی موارد مشاهده شده که زنان به دلیل ناتوانی در نگاه‌داری از فرزندان تصمیم می‌گیرند فرزند را به خانواده شوهر یا افراد دیگری واگذار کنند.

در اینجا این سوال پیش می‌آید که آیا مسئولیت حضانت می‌تواند از مسئولیت و تکلیف خود صرف‌نظر کند و آن را به دیگران واگذار کند؟ آیا از لحاظ حقوقی سلب حق خضانت از خود امکان‌پذیر است؟ در این نوشته سعی می‌کنیم به این پرسش‌ها پاسخ دهیم.

قانون مدنی ایران در ماده ۱۱۶۸ بیان کرده است که حضانت اطفال هم حق و هم تکلیف والدین است. این ماده بدین معناست که یکی از حقوق شناخته شده والدین، حضانت است و نمی‌توان بدون دلیل قانونی و موجهی این حق را محدود کرد یا از بین برد. از طرف دیگر از آنجا که حضانت از وظایف و تکالیف والدین است، آنان نمی‌توانند از این تکلیف خود سرباززده و به اختیار خود فرزند را‌‌ رها کرده و یا به دیگران واگذار کنند.

حمایت از کودکان

حمایت از کودکان اقتضا می‌کند که مقررات سختی نسبت به حضانت کودکان پیش‌بینی شود که والدین مکلف به آن باشند. از این رو قانون‌گذار حتی استنکاف و خودداری از حضانت را جرم‌انگاری کرده و برای آن مجازات تعریف کرده است. برطبق ماده ۵۴ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱: «هرگاه مسؤول حضانت از انجام تکالیف مقرر خودداری کند یا مانع ملاقات طفل با اشخاص ذی حق شود، برای بار اول به پرداخت جزای نقدی درجه هشت و درصورت تکرار به حداکثر مجازات مذکور محکوم می‌شود.» بنابراین مشخص است که اگر حضانت طفل به مادر واگذار شده باشد و ایشان از انجام این وظیفه خود خودداری کند مجرم بوده و تحت تعقیب کیفری قرار می‌گیرد.

با این وجود ممکن است مادر توانایی نگاه‌داری کودک را نداشته و مسئول پرداخت نفقه نیز یا وجود نداشته و یا توانایی پرداخت آن را نداشته باشد.

بر فرض این‌که مادر کودک به جرم خودداری از حضانت نیز محکوم شود، اما چنانچه مادر نخواهد و یا نتواند کودک را نگاه‌داری کند الزام مادر به حضانت درست به نظر نمی‌رسد زیرا با آینده و مصلحت کودک را به مخاطره می‌اندازد. به عبارت دیگر، در کنار الزامات قانونی برای حضانت، لازم است تدابیری پیش‌بینی شود تا کودک، قربانی عدم توانایی مسئول حضانت نشود.

سلب حضانت از خود شدنی نیست

چه بسا در بسیاری از موارد مادران به دلیل آینده کودکان‌شان خواستار واگذاری حضانت آن‌ها به دیگری می‌باشند. اما از آنجا که حضانت تکلیف والدین است، مادر به اختیار خود نمی‌تواند حضانت را به دیگری واگذار کند. به عبارتی سلب حضانت از خود در حقوق ایران بدون عذر موجه امکان پذیر نمی‌باشد. در این مورد نظراتی از اداره حقوقی قوه قضائیه نیز منتشر شده است. در یک مورد از این اداره سوال شده است که: «چون حسب اصل کلی مذکور در ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی حضانت حق و تکلیف بوده و به نظر می‌رسد اولویت مذکور در ماده ۱۱۶۹ قانون مرقوم ظهور در امتیاز احد از ابوین داشته و لزوماً تکلیف قائم به شخص ایشان محسوب نمی‌گردد و این نکته از مدلول ماده ۱۱۷۲ نیز استنباط می‌شود آیا ابوین حق واگذاری حضانت در ایام خاصه را به طرف دیگر یا شخص ثالث دارند یا خیر؟» این اداره نیز در نظریه شماره ۴۰۶۳/۷ مورخ ۱۷/۷/۱۳۷۴ بیان داشته است: «با توجه به مواد ۱۱۶۸، ۱۱۶۹، ۱۱۷۲ قانون مدنی، حضانت هم حق است و هم تکلیف، مستنبط از ماده ۱۱۷۲ این است که حق حضانت برای پدر و مادر به صورت تکلیف وجود دارد به‌ طوری که اگر احد از آن‌ها در مدتی که قانوناً حضانت با او می‌باشد از ایفای امور مربوط به حضانت امتناع نماید، دادگاه او را ملزم به ایفای تکلیف خود خواهد کرد، هر چند ممکن است حضانت عملاً متعسر و یا غیر مؤثر باشد که در این صورت دادگاه حضانت را در صورت زنده بودن پدر با هزینه او و در غیر این صورت با هزینه مادر تأمین خواهد کرد. بنابراین حضانت از جمله حقوقی نیست که پدر یا مادر بتواند آن را از خود سلب و ساقط نماید. النهایه انتقال این حق از پدر به مادر یا بالعکس در مدتی که حضانت با اوست بلااشکال می‌باشد» همچنین در مورد دیگری این اداره در نظریه شماره ۳۹۴۵/۷ مورخ ۶/۷/۱۳۷۵ عنوان کرده است که: «پدر یا مادری که حضانت طفل با او است نمی‌تواند از انجام آن امتناع نماید ولی والدین می‌توانند با توافق انجام حضانت را به عهده یکدیگر محول نمایند و اگر چنین توافقی صورت گیرد معتبر است. اما این وضعیت فقط در مورد والدین می‌باشد، محول نمودن حضانت طفل به اشخاص دیگر از حکم فوق خارج است.»

با توجه به نظریات فوق می‌توان گفت که امکان سلب حضانت از خود و واگذاری آن به دیگران امکان پذیر نیست. فقط در مواردی بدون سلب حضانت مادر می‌تواند برای مدتی حضانت را به پدر واگذار کند اما این امکان برای واگذاری حضانت به دیگری وجود ندارد. بنابراین در مواردی که پدر فوت شده یا به دلایلی توان نگاهداری فرزندان را ندارد و در عین حال مادر نیز نمی‌تواند از فرزند خود مواظبت کند، احکام فوق محل اجرا ندارند. در این فرض اختیار تصمیم گیری با دادگاه خواهد بود.

پیش‌بینی قانونی

قانون مدنی ایران پیش بینی کرده است که: «هرگاه در اثر عدم مواظبت یا انحطاط اخلاقی پدر یا مادری که طفل تحت حضانت اوست، صحت جسمانی و یا تربیت اخلاقی طفل در معرض خطر باشد، محکمه می‌تواند بتقاضای اقربای طفل یا بتقاضای قیم او یا بتقاضای رئیس حوزه قضائی هر تصمیمی را که برای حضانت طفل مقتضی بداند اتخاذ کند…» (ماده ۱۱۷۳) بر اساس این ماده نیز واگذاری اختیاری حضانت به دیگری وجود ندارد اما به هر حال چنانچه مادر تمایلی به نگاهداری فرزندان به هر دلیلی نداشته باشد، به نوعی مساله عدم مواظبت پیش آمده و صحت جسمانی یا تربیت طفل با خطرات جدی مواجه می‌شود. در این هنگام بر اساس ماده ۱۱۷۲ قانون مدنی: «… درصورت امتناع یکی ازابوین حاکم باید به تقاضای دیگری یاتقاضای قیم یا یکی ازاقربا و یا به تقاضای مدعی العموم نگاهداری طفل رابه هریک ازابوین که حضانت بعهده اوست الزام کند و در صورتی که الزام ممکن یا موثرنباشد حضانت را به خرج پدر وهرگاه پدرفوت شده باشد به خرج مادر تامین کند» اما از آنجا که الزام و اجبار مادر به حضانت نمی‌تواند مصلحت کودک را تامین کند از این رو لازم است دادگاه وارد مساله شده و تصمیم مقتضی را اتخاذ کند.. قابل ذکر است دادگاه هر تصمیمی را که برای مصلحت طفل لازم باشد اتخاذ می‌کند.



Leave a reply

Your email address will not be published.

مشاوره حقوقی رایگان برای قربانیان خشونت خانگی

روزهای شنبه تا چهارشنبه، از ساعت ۶ عصر تا ۱۰ شب مشاوران خانه امن پاسخگوی شما هستند.

مشاوره حقوقی رایـــگان

شماره تماس: ۸۵۳۱۲۶۰۰-۰۲۱