صفحه اصلی  »  خشونت خانگی و حقوق  »  همه آنچه که درباره ق...
تیر
۳۰
همه آنچه که درباره قوانین مربوط به «عده» باید بدانیم
خشونت خانگی و حقوق
۰
, , , , , , ,
Photo: sylv1rob1/ Bigstock.org
image_pdfimage_print

Photo: sylv1rob1/ Bigstock.com

محمد اولیایی فرد – وکیل و پژوهش‌گر حقوقی

طبق قانون مدنی ایران عده از موانع نکاح است. اما منظور از عده چیست و هدف از پیش‌بینی قانونی آن چیست؟ آیا صرف اطمینان از عدم بارداری زوجه می‌تواند علت وضع این قانون باشد؟ و این‌که عدم رعایت عده چه موانعی برای ازدواج ایجاد می‌کند؟

بررسی یک پرونده

رضا در باره مشکلش می‌گوید: چند سال پیش عاشق مریم دخترهمسایه‌مان بودم اما چون آمادگی ازدواج نداشتم پدر مریم با ازدواج ما مخالفت کرد و مریم را به شخص دیگری شوهر داد. اما اخیرا مطلع شدم که شوهر مریم بر اثر بیماری فوت شده است و فرزندی هم ندارند برای همین تصمیم دارم دوباره به مریم پیشنهاد ازدواج بدهم ولی شنیده‌ام که او باید بعد از فوت شوهرش عده نگهدارد و نمی‌تواند برای مدتی با کس دیگری ازدواج کند. من نمی‌دانم عده چیست و مدت ان چقدر است؟ و اینکه نمی‌دانم ایا عده مختص به فوت همسر است یا در طلاق هم وجود دارد؟ و اگر زنی عده را رعایت نکند چه مشکلی در ازدواج خواهد داشت؟ در هر صورت نگرانم و می‌ترسم که بار دیگر مریم را از دست بدهم.

فقه چه می‌گوید؟

از دیدگاه برخی از فقها عده به معنای زمان معینی است که در آن زمان زن باید برای کسب اطمینان از بری‌بودن رحم از حمل یا به علت مرگ شوهر، صبر نماید. برخی دیگر از فقها نیز در تعریف عده می‌گویند که عده عبارت است از مدتی که زن پس از جدایی از شوهر، در حالت انتظار است اعم از اینکه علت جدایی طلاق، فسخ نکاح، موت، بذل (بخشش) مدت یا انقضای آن باشد. در قانون مدنی اما در تعریف عده چنین آمده است: «مدتی است که تا انقضای آن زنی که عقد نکاح او منحل شده است، نمی‌تواند شوهر دیگر اختیار کند .» (ماده ۱۱۵۰ قانون مدنی)

هدف از نگه داشتن عده در فقه چیست؟

علت اصلی در نگهداری عده از سوی زنان به منظور صیانت نسب و جلوگیری از آمیخته‌شدن آن‌ها با یکدیگر تشریع شده است. در واقع واجب بودن عده بر زنان، برای اطمینان از عدم بارداری زن و جلوگیری از اختلاط نسب‌ها بیان شده با این حال برخی از فقها‌ علاوه بر این موضوع، وجوب عده بر زنان را احترام به رابطه زناشویی سابق و از همه مهمتر امری تعبدی (عبادی) قلمداد می‌کنند.

به همین جهت است که علی‌رغم این‌که در حال حاضر با روش‌هایی مانند آزمایش‌های بارداری مشخص می‌شود که بارداری در میان نیست، یا از طریق استفاده از فناوری‌های گوناگون برای جلوگیری از بارداری اطمینان قطعی از برائت رحم از حمل وعدم بارداری زن وجود دارد، همچنان اکثریت فق‌ها در نگهداری عده از سوی زنان اصرار دارند چرا که معتقدند عده در همه موارد امری تعبدی است؛ اگرچه برخی از حکمت‌های عده تبیین شده، ولی باید به آن متعبد بود.

اما این نظر فقهی با این چالش مواجه است که اگر منظور از نگهداری عده از سوی زنان، صرفا احترام به رابطه زناشویی سابق و از همه مهمترامری تعبدی (عبادی) قلمداد شده،  پس چرا این موضوع برای مردان وجود ندارد و آنها بلافاصله پس از جدایی از همسر می‌توانند ازدواج کنند؟ به همین جهت است که به نظر می‌رسد علت نهایی و اصلی در نگهداری عده‌‌ همان اطمینان از عدم بارداری زن و جلوگیری از اختلاط نسب‌ها است موضوعی که در حال حاضر با وجود پیشرفت‌های علمی در زمینه تشخیص بارداری یا جلوگیری از بارداری چندان توجیه‌ای ندارد در هر حال موضوع رعایت عده در قانون مدنی مورد پیش بینی قرار گرفته و محاکم قضایی نیز به آن حکم می‌کنند. لذا به همین جهت بررسی مواعد قانونی ان ضروری به نظر می‌رسد.

مدت عده

ماده ۱۱۵۰ قانون مدنی در تعریف عده بیان می‌کند: مدتی است که تا انقضای آن زنی که عقد نکاح او منحل شده است، نمی‌تواند شوهر دیگر اختیار کند، بنابراین طبق این ماده نگهداری عده مشروط به انحلال عقد نکاح است، عقد نکاح نیز در موارد طلاق، فسخ نکاح، موت، بذل (بخشش) مدت یا انقضای آن منحل می‌گردد به همین جهت زنان باید طبق قانون در صورت طلاق، فسخ نکاح، فوت همسر و یا در نکاح موقت در صورت بذل (بخشش) مدت یا انقضای ان، عده نگهدارند. با این حال مدت نگهداری عده با توجه به نوع پایان ازدواج و جدایی از شوهر یا به عبارتی نوع انحلال نکاح (مرگ همسر یا طلاق یا فسخ نکاح بذل مدت یا انقضای آن) و نیزنوع ازدواج (دائم یا موقت) و شرایط بارداری زن، متغیر است.

مدت عده در طلاق

باید توجه داشت که در تمامی ‌اقسام طلاق، زن موظف به نگهداری عده طلاق نیست یا به عبارتی دیگر در تمام انواع طلاق، عده طلاق بر زن الزامی نیست به همین جهت مطابق ماده ۱۱۵۵ قانون مدنی در طلاق غیرمدخوله (طلاق زنی که با او نزدیکی نشده)؛ طلاق یائسه (طلاق زنی که از سن بارداری او گذشته باشد) عده طلاق وجود ندارد (البته عده وفات در این موارد باید رعایت شود) اما در سایر طلاق‌ها چه از نوع طلاق بائن (طلاقی که در ان رابطه زوجیت به‌طورکلی قطع می‌شود و برای شوهر حق رجوع نیست) مانند طلاق خلع و مبارات، و چه از نوع طلاق رجعی (طلاقی که در ان مرد می‌تواند در دوران عده به همسر رجوع کند) بر زنان مطلقه رعایت عده طلاق الزامی است.

مدت عده طلاق زنان غیرباردار در ازدواج دائم

در ماده ۱۱۵۱ قانون مدنی مقرر شده «عده طلاق و عده فسخ نکاح سه طهر است، مگر اینکه زن با اقتضای سن، عادت زنانگی نبیند که در این صورت عده وی سه ماه می‌شود.» بنابراین طبق این ماده مدت عده طلاق زنان غیرباردار در ازدواج دائم و همچنین مدت عده در فسخ نکاح برای زنان غیرباردار، سه پاکی بعد از حیض یا عادت ماهانه (پریود) است البته عده زنان مطلقه‌ای که به دلایلی چون بیماری، شیردادن یا به اقتضای سن، یا به هر دلیل دیگری عادت ماهانه نمی‌شوند طبق این ماده سه ماه است.

مدت عده طلاق زنان باردار در ازدواج دائم

ماده ۱۱۵۳ قانون مدنی در این خصوص مقرر می‌دارد» عده طلاق وفسخ نکاح وبذل مدت وانقضاء آن درمورد زن حامله تا وضع حمل است «بنابراین عده زنان حامله تا وضع حمل است؛ هرچند که چند لحظه بعد از طلاق وضع حمل کنند؛ خواه طفل به صورت کامل و طبیعی متولد شود یا به صورت ناقص سقط شود.

البته باید توجه داشت به لحاظ فقهی ‌عده زنان مطلقه حامل، در صورتی با وضع حمل پایان می‌یابد که حمل مشروع بوده یا ملحق به مردی باشد که عده زن از اوست. پس اگر عده زن از مردی باشد که زن را طلاق داده ولی فرزند از زنا باشد، وضع حمل در تمام شدن عده دخالت ندارد؛ لذا زنی که قبل یا بعد از طلاق از زنا حامله شده باشد، با وضع حمل از عده خارج نمی‌شود، بلکه در این مورد نیز همانند زنان غیرحامله حسب مورد، عده در پایان سه طهر یا با گذشتن سه ماه است.

مدت عده در ازدواج موقت

نکاح موقت، بدون نیاز به طلاق و صرفاً با تمام شدن مدت آن یا بخشیدن (بذل) مدت آن از طرف زوج، به پایان می‌رسد و در زمان عده آن نیز مرد حق رجوع ندارد. بنابراین طبق قانون زن بالغ غیریائسه که با او آمیزش صورت گرفته باشد، می‌بایست پس از انحلال نکاح موقت عده نگاه دارد. در خصوص مدت زمان عده این زنان باید به دوحالت بارداری و غیر بارداری زوجه توجه کرد.

مدت عده در زنان غیرباردار در ازدواج موقت

ماده ۱۱۵۲ قانون مدنی در این خصوص مقرر می‌دارد: عده طلاق وفسخ نکاح وبذل مدت وانقضاء آن درمورد نکاح منقطع درغیرحامل دوطهراست مگراین‌که زن به اقتضای سن عادت زنانگی نبیند که در این صورت چهل وپنج روزاست «بنابراین طبق این ماده مدت عده زنان غیرباردار در ازدواج موقت دو پاکی بعد از حیض یا عادت ماهانه (پریود) است البته عده زنان مطلقه‌ حاصل از ازدواج موقت که به دلایلی چون بیماری، یا به اقتضای سن، یا به هر دلیل دیگری عادت ماهانه نمی‌شوند طبق این ماده چهل وپنج روز است.

مدت عده زنان باردار در ازدواج موقت

مدت عده زنان باردار در ازدواج موقت تا وضع حمل است و از این جهت فرقی میان ازدواج دائم و موقت نیست؛ در این صورت نیز همانند نکاح دائم باید نطفه از راه مشروع منعقد شده باشد. ماده ۱۱۵۳ قانون مدنی در این خصوص مقرر می‌دارد. عده طلاق وفسخ نکاح وبذل مدت وانقضاءآن درمورد زن حامله تا وضع حمل است.

مدت عده زنان در وفات زوج

در این قسم از عده نیز باید دو حالت بارداری و غیر بارداری زوجه مورد توجه قرار داد.

مدت عده زنان غیرباردار در وفات زوج

در قسمت اول ماده ۱۱۵۴قانون مدنی در خصوص مدت عده زنان غیرباردار در وفات زوج مقرر شده است.

عده وفات چه در دائم و چه در منقطع در هر حال چهار ماه و ده روز است. زمان شروع عده وفات از تاریخ اطلاع زن بر مرگ شوهر است. همچنین ماده ۱۱۵۵ قانون مدنی نیز می‌گوید: زنی که بین اووشوهرخودنزدیکی واقع نشده وهمچنین زن یائسه نه عده طلاق داردونه عده فسخ نکاح ولی عده وفات درهرموردبایدرعایت شود. به نظر می‌رسد علت حکم مقرر در مادتین ۱۱۵۴ و ۱۱۵۵ قانون مدنی در نگهداری عده از سوی زن حفظ احترام به همسری است که از دنیا رفته است. در هر صورت طبق این ماده زن غیربارداری که شوهرش فوت کرده است؛ اعم از اینکه ازدواج دائم باشد یا موقت می‌بایست چهار ماه و ده روز عده نگهدارد.

مدت عده زنان باردار در وفات زوج

در ماده ۱۱۵۴ قانون مدنی در خصوص مدت عده زنان باردار در وفات زوج مقرر شده است: «عده وفات چه در دائم و چه در منقطع در هر حال چهار ماه و ده روز است؛ مگر اینکه زن حامل باشد. در این صورت عده وفات تا موقع وضع حمل است، مشروط بر اینکه فاصله بین فوت شوهر و وضع حمل از چهار ماه و ده روز بیشتر باشد و الا مدت عده‌‌ همان چهارماه و ده روز خواهد بود.»

در واقع طبق این ماده زن بارداری که شوهرش فوت کرده است؛ اعم از اینکه ازدواج دائم باشد یا موقت، عده‌اش طولانی‌ترین زمان از دو زمان، وضع حمل یا چهار ماه و ده روز است؛ بدین ترتیب که هرگاه وضع حمل قبل از چهار ماه و ده روز اتفاق افتد، عده تا پایان مدت چهار ماه و ده روز ادامه خواهد داشت و چنانچه بعد از مدت مزبور (چهار ماه و ده روز) وضع حمل تحقق یابد، با وضع حمل، عده سپری می‌شود.

مدت عده زوجه غایب مفقودالاثر

مطابق ماده ۱۰۱۱ قانون مدنی غائب مفقودالاثر به کسی اطلاق می‌شود که از غیبت او مدت طولانی گذشته باشد و از وی به هیچ‌وجه خبری نباشد؛ به‌طوری‌که اطرافیان نیز ندانند که او زنده یا مرده است؛ ولی چنانچه غیبت کوتاه باشد یا اطرافیان بدانند که وی زنده است، ولی محل استقرارش معلوم نباشد، غائب مفقودالاثر شناخته نمی‌شود؛ هر چند غیبت او مدت طولانی باشد یا هیچ‌موقع برنگردد، بنابراین در این وضعیت برای نگهداری عده دو حال متصور است.

الف: در صورت اثبات مرگ زوج

در صورتی که مرگ زوج با هر دلیلی به اثبات برسد این حالت زوجه باید از زمانی که به موت زوج غائبش اطلاع پیدا می‌کند، طبق ماده ۱۱۵۴ قانون مدنی عده وفات نگهدارد.

ب: عدم اثبات حیات یا مرگ زوج

ماده ۱۰۲۹ قانون مدنی در خصوص تقاضای طلاق از سوی زن بواسطه غیبت زوج مقرر می‌دارد» هرگاه شخصی چهارسال تمام غایب مفقودالاثرباشد زن او می‌تواند تقاضای طلاق کند. دراین صورت با عایت ماده ۱۰۲۳ (انتشار اگهی) حاکم او را طلاق می‌دهد. «ماده ۱۱۵۶ همین قانون نیز بیان می‌دارد» زنی که شوهراوغایب مفقودالاثربوده وحاکم اوراطلاق داده باشد باید از تاریخ طلاق عده وفات نگاهدارد. بنابراین زنی که در مورد حیات یا مرگ همسر غائبش هیچ خبری نداشته باشد تنها می‌تواند پس از طلاق مطابق ماده ۱۱۵۴ قانون مدنی عده وفات نگهدارد. البته باید توجه داشت هر چند عده زوجه غایب مفقودالاثر، عده وفات است اما چنانچه شوهر در زمان عده برگردد یا پیدا شود، همانند عده طلاق رجعی، برای شوهر امکان رجوع وجود دارد، ولی هرگاه شوهر پس از پایان عده برگردد یا پیدا شود، برای شوهر امکان رجوع وجود نخواهد داشت.

حکم خواستگاری، ازدواج و زنا در هنگام عده

 طبق قانون مدنی عده از موانع نکاح است پس از زنی که در عده قرار دارد نمی‌توان خواستگاری کرد. همچنین ازدواج با زنی که در عده قرار دارد موجب ابطال عقد است زیرا مطابق ماده ۱۰۵۰ قانون مدنی هرکس زن شوهردار را با علم به وجود رابطه زوجیت وحرمت نکاح و یا زنی را که درعده طلاق یا درعده وفات است باعلم به عده وحرمت نکاح برای خود عقد کندعقد باطل و آن زن مطلقا برآن شخص حرام موبد (حرام ابدی) می‌شود.

م ماده ۱۰۵۰ در مواردی که عقدازروی جهل بوده اما نزدیکی واقع شده باشد نیزجاری است اما طبق ماده ۱۰۵۱ همین قانون چنانچه عقد درصورت جهل بوده اما نزدیکی واقع نشده باشد عقد باطل است ولی حرمت ابدی حاصل نمی‌شود. همچنین مطابق ماده ۱۰۵۴ قانون مدنی زنای بازن شوهرداریازنی که درعده رجعیه است موجب حرمت ابدی است. بنابراین زنا در غیر از عده رجعیه موجب حرمت ابدی نمی‌شود.

—————–

پی نوشت ۱: طهر در لغت پاک شدن را گویند و در اصطلاح حقوقی عبارت است از پاکی زن از عادت زنانگی و نیز مدتی که بین دو عادت زنانگی قرار گیرد.

پی نوشت ۲: طلاق خلع آن است که زن به واسطهٔ کراهتی که از شوهر دارد، در مقابل مالی که به شوهر می‌دهد، طلاق بگیرد، اعم از اینکه مال مزبور عین مهر یا معادل آن و یا بیشتر و یا کمتر از مهر باشد.

پی نوشت ۳: طلاق مبارات، تفاوت این طلاق با طلاق خلع این است که در مبارات تنفر زن و شوهر دوجانبه است، از همین رو عوض طلاق نمی‌تواند از مهریه بیشتر باشد.

منابع:

۱- قانون مدنی

۲- امامى، سید حسن، حقوق مدنى

۳- یزدی، سید مصطفى محقق داماد، بررسى فقهى حقوق خانواده – نکاح و انحلال آن،

۴- حسین صفائی و اسدالله امامی. مختصر حقوق خانواده،



Leave a reply

Your email address will not be published.

مشاوره حقوقی رایگان برای قربانیان خشونت خانگی

روزهای شنبه تا چهارشنبه، از ساعت ۶ عصر تا ۱۰ شب مشاوران خانه امن پاسخگوی شما هستند.

مشاوره حقوقی رایـــگان

شماره تماس: ۸۵۳۱۲۶۰۰-۰۲۱