صفحه اصلی  »  خشونت خانگی و حقوق  »  حمایت از کودکان و نو...
بهمن
۲۹
حمایت از کودکان و نوجوانان از منظر قوانین کیفری ایران
خشونت خانگی و حقوق
۰
, , , , , ,
teenage girl covers her ears as her parents argue loudly behind her
image_pdfimage_print

Photo: ejwhite/Bigstcok.com

محمد اولیایی‌فرد، وکیل دادگستری

خشونت خانگی علیه کودکان و نوجوانان و بررسی قوانین کیفری ایران در حمایت از آن‌ها، موضوع مشاوره‌ای بود که با دانشجوی جوانی به‌نام نادر داشتم. مشکل نادر مربوط می‌شد به پسر همسایه‌شان: «راستش یک سالی است که یک پدر و پسر نوجوان همسایه ما شده‌اند. از همان ابتدا که برای خوش‌آمدگویی نزد آقا نعمت رفتم و با رفتار تند و زننده او مواجه شدم، فهمیدم که او آدم عادی نیست. اما حساسیت و توجه من روی رفتار آقا نعمت و پسرش حسن، زمانی آغاز شد که دائم از خانه آن‌ها صدای جیغ و داد حسن و فحاشی آقا نعمت می‌آمد. به همین دلیل آن‌ها را زیر نظر گرفتم و فهمیدم که حسن اصلا مدرسه نمی‌رود و معمولا خانه است و فقط گاهی با سر و صورت زخمی به تنهایی از خانه خارج می‌شود و گاهی نیز به اتفاق پدرش با ظاهری آشفته بیرون می‌روند. به نظر نمی‌رسید روابط فامیلی با کسی داشته باشند اما بعضی از شب‌ها رفت و آمد های مشکوکی به خانه آن‌ها می‌شد. خلاصه ابهامات زیادی در زندگی این پدر و پسر وجود داشت که من را نگران کرده بود. به همین جهت تصمیم گرفتم با حسن طرح دوستی بریزم. یک روز که آقا نعمت از منزل خارج شد به سراغ حسن رفتم و به عنوان همسایه باب دوستی را با او باز کردم. روابط ما روز به روز گرم‌تر و صمیمی‌تر می‌شد. وقتی حس اعتماد حسن را به‌طور کامل به خودم جلب کردم از زندگی شخصی او سئوال کردم. از حسن پرسیدم چرا به مدرسه نمی‌رود یا این‌که چرا در خانه آن‌ها همیشه دعوا و داد و بیداد است. چرا سر و صورت او همیشه زخمی است یا این‌که شب‌ها چه کسانی به خانه آن‌ها رفت و آمد دارند.»

حسن که حالا اعتماد کامل به نادر پیدا کرده بود ‌گفت: «اهل یکی از شهرهای استان کردستان هستیم. مادرم مرده و من هم تنها فرزند خانواده هستم. شغل پدرم گدایی است. او معتاد و خلافکار است. در شهر خودمان چند بار به زندان افتاد. برای همین به تهران آمدیم. پدرم نمی‌گذارد به مدرسه بروم چون از من برای گدایی و حمل مواد استفاده می‌کند. هر وقت هم که به رفتار او اعتراض می‌کنم مرا حسابی کتک می‌زند و فحش می‌دهد.»

در این خصوص به نادر گفتم: «مهم‌ترین قانون خاصی که در حال حاضر در زمینه حمایت از کودکان و نوجوانان وجود دارد و اجرا می‌شود قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب ۱۳۸۱ است. این قانون از این جهت اهمیت دارد که بر خلاف قوانین قبلی کلیه اشخاصی که به سن هجده سال تمام هجری شمسی نرسیده‌اند از‌ حمایت‌های قانونی مذکور در این قانون بهره‌مند می‌شوند. بنابراین کودکان و نوجوانان تا سن زیر ۱۸ سال از‌ حمایت‌های قانونی مطروحه در این قانون برخوردار خواهند بود و این بدین معناست که افراد تا زیر سن ۱۸ سال کودک یا نوجوان محسوب می‌شوند. موضوعی که در ماده ۱ کنوانسیون حقوق کودک نیز مورد اشاره قرار گرفته است. از همه مهم‌تر طبق این قانون هر نوع اذیت و آزار کودکان و نوجوانان که موجب شود به آنان صدمه‌ جسمانی یا روانی و اخلاقی وارد شود و سلامت جسم یا روان آنان را به مخاطره اندازد ‌ممنوع است و مرتکب به حبس یا جزای نقدی محکوم می‌شود.»

ماده ۴ این قانون در این خصوص مقرر می‌دارد: «هرگونه صدمه و اذیت و آزار و شکنجه جسمی و روحی کودکان و نادیده‌ گرفتن عمدی سلامت و بهداشت روانی و جسمی و ممانعت از تحصیل آنان ممنوع و‌ مرتکب به سه ماه و یک روز تا شش ماه حبس و یا تا ده میلیون ریال جزای ‌نقدی محکوم می‌گردد.» همچنین در ماده ۳ این قانون تصریح گردیده: «هرگونه خرید، فروش، بهره‌کشی و به کارگیری کودکان به منظور ارتکاب‌ اعمال خلاف از قبیل قاچاق، ممنوع و مرتکب حسب مورد علاوه بر جبران خسارات وارده ‌به شش ماه تا یک سال زندان و یا به جزای نقدی از ده میلیون ریال تا‌ بیست میلیون ریال محکوم خواهد شد.»

البته طبق ماده ۸ قانون حمایت از کودکان و نوجوانان، اگر جرائم موضوع این قانون مشمول عناوین دیگر قانونی شود یا در قوانین‌ دیگر حد یا مجازات سنگین‌تری برای آن‌ها مقرر شده باشد، حسب مورد حد شرعی یا ‌مجازات اشد اعمال خواهد شد. از مصادیق این ماده می‌توان به قانون مبارزه با قاچاق انسان مصوب ۱۳۸۳ اشاره کرد. طبق تبصره۱ ماده ۳ قانون مبارزه با قاچاق انسان در راستای حمایت کیفری از کودکان و نوجوانان تصریح گردیده چنان‌چه فرد قاچاق‌شده کم‌تر از هجده سال تمام داشته باشد و عمل ارتکابی از مصادیق محاربه و افساد فی‌الرض نباشد، مرتکب به حداکثر مجازات مقرر در ماده ۳ این قانون که ۱۰ سال حبس است محکوم می‌شود.

نادر پرسید آیا قوانین کیفری حمایت از کودکان و نوجوانان محدود به قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب ۸۱ می‌شود؟ پاسخ دادم: «قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب ۸۱ یک قانون خاص در زمینه حمایت از کودکان و نوجوانان است اما قوانین کیفری حمایت از کودکان و نوجوانان محدود به قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب ۱۳۸۱ نمی‌شود، بلکه قوانین کیفری دیگری نیز بطور پراکنده در حمایت از کودکان و نوجوانان تصویب و مورد پیش‌بینی قانونی قرار گرفته است. از جمله این قوانین می‌توان به این موارد اشاره کرد:

۱. قانون مجازات اسلامی

قانون‌گذار عنوان فصل هفدهم کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی را به جرائم علیه اشخاص و اطفال اختصاص داده است. در این فصل، برخی از مواد ناظر به جرم‌انگاری خاص یا تشدید کیفر در حمایت از کودکان و نوجوانان بزه‌دیده است:

 طبق ماده ۶۱۹ هرکس در اماکن عمومی یا معابر متعرض یا مزاحم اطفال بشود یا با الفاظ و حرکات به آنان توهین نماید به حبس از دو تا شش ماه و تا (۷۴) ضربه شلاق محکوم خواهد شد. همچنین بر اساس ماده ۶۲۱ هرکس به قصد مطالبه وجه یا مال یا به قصد انتقام یا به هر منظور دیگر به عنف یا تهدید یا حیله یا به هر نحو دیگر شخصا «یا توسط دیگری شخصی را برباید یا مخفی کند به حبس از پنج تا پانزده سال محکوم خواهد شد. در صورتی که سن مجنی علیه کمتر از پانزده سال تمام باشد مرتکب به حداکثر مجازات تعیین شده محکوم خواهد شد.»

ماده ۶۳۱ نیز مقرر می‌دارد هرکس طفلی را که تازه متولد شده است بدزدد یا مخفی کند یا او را بجای طفل دیگری یا متعلق به زن دیگری غیر از مادر طفل قلمداد نماید به شش ماه تا سه سال حبس محکوم خواهدشد و چنانچه احراز شود که طفل مزبور مرده بوده مرتکب به یکصد هزار تا پانصد هزار ریال جزای نقدی محکوم خواهد شد. درماده ۶۳۲ نیز تصریح گردیده اگر کسی از دادن طفلی که به او سپرده شده است درموقع مطالبه اشخاصی که قانونا حق مطالبه دارند امتناع کند به مجازات از سه ماه تا شش ماه حبس یا به جزای نقدی از یک میلیون و پانصد هزار تا سه میلیون ریال محکوم خواهدشد.

 همچنین درماده ۶۴۶ مقرر گردیده ازدواج قبل از بلوغ بدون اذن ولی ممنوع است. چنان‌چه مردی با دختری که به حد بلوغ نرسیده بر خلاف مقررات ماده (۱۰۴۱) قانون مدنی و تبصره ذیل آن ازدواج نماید به حبس تعزیری از شش ماه تا دو سال محکوم می‌گردد. بر اساس ماده ۶۳۳ قانون مجازات اسلامی نیز هرگاه کسی شخصا «یا به دستور دیگری طفل یا شخصی را که قادر به محافظت از خود نیست در محلی که خالی از سکنه است‌‌ رها نماید به حبس از شش ماه تا دو سال و یا جزای نقدی از سه میلیون تا دوازده میلیون ریال محکوم خواهد شد و اگر در آبادی و جائیکه دارای سکنه باشد رها کند تا نصف مجازات مذکور محکوم خواهد شد و چنانچه این اقدام سبب وارد آمدن صدمه یا آسیب یا فوت شود ر‌ها‌کننده علاوه بر مجازات فوق حسب مورد به قصاص یا دیه یا ارش نیز محکوم خواهد شد.»

۲. قانون مبارزه با قاچاق انسان مصوب ۱۳۸۳

 طبق تبصره ۱ ماده ۳ قانون مبارزه با قاچاق انسان در راستای حمایت کیفری از کودکان و نوجوانان تصریح گردیده چنان‌چه فرد قاچاق‌شده کمتر از هجده سال تمام داشته باشد و عمل ارتکابی از مصادیق محاربه و افساد فی‌الرض نباشد، مرتکب به حداکثر مجازات مقرر در ماده ۳ این قانون که ۱۰ سال حبس است محکوم می‌شود.

۳. قانـون مربـوط به حضانت مصوب ۱۳۶۵   

 چنان‌چه به حکم دادگاه مدنی خاص یا قائم مقام آن دادگاه، حضانت طفل به عهده کسی قرار گیرد و پدر یا مادر و یا شخص دیگری، مانع اجرای حکم شود و یا از استرداد طفل امتناع ورزد، دادگاه صادرکننده حکم، وی را الزام به عدم ممانعت یا استرداد طفل می‌نماید و در صورت مخالفت به حبس تا اجراء حکم محکوم خواهد شد.«

۴. قانـون ثبت احوال ۱۳۵۵ با اصلاحات ۱۳۶۳

به منظور حمایت کیفری از ضرورت اعلام ولادت اطفال، طبق ماده ۴۸ قانون ثبت احوال، در صورتی که پدر یا جد پدری، مادر، وصی یا قیم یا به‌طور کلی اشخاص مذکور در ماده ۱۶ و ۱۹ قانـون ثبت احوال از انجام وظیفه اعلام ولادت خودداری نمایند، علاوه بر الزام به انجام تکالیف مقرر، به پرداخت دویست و یک تا پنج هزار ریال جزای نقدی محکوم می‌شدند. همچنین به موجب ماده ۴۹‌‌ همان قانون، اشخاص یا اشخاص دیگری که در اعلام ولادت اطفال یا وفات یا هویت آن، بر خلاف واقع، اظهار نمایند و نیز ماما یا پزشکی که در مورد ولادت یا وفات گواهی خلاف واقع صادر کند، به حبس جنحه‌ای از شصت و یک روز تا شش ماه محکوم خواهند شد. ماده ۵۱ نیزهرکس تعمدا پدر و یا مادر طفل را به غیر از پدر یا مادر واقعی در اسناد و دفا‌تر ثبت احوال اظهار و شناسنامه دریافت کند، به حبس جنحه‌ای از ۶ ماه تاسه سال محکوم خواهد شد.

۵.  قانـون تأمیـن زنـان وکودکان بی‌سرپرسـت ۱۳۷۱

 در راستای حمایت از این کودکان و تأمین حقوق حمایتی آنان، ماده ۷ این قانون مقرر می‌دارد «هر کس بر اساس اسناد و گواهی‌های خلاف یا با توسل به عناوین تقلبی از مزایای مقرر در این قانون به نفع خود استفاده نماید به رد عین یا معادل کمک‌های نقدی و غیر نقدی دریافتی و نیز تا دو برابر آن جریمه محکوم می‌شود و چنان‌چه موجبات استفاده اشخاص ثالث را من غیر حق فراهم نماید به جزای نقدی تا سه برابر مزبور محکوم خواهد شد. «

۶. ماده واحده تصویب کنوانسیون ممنوعیت واقدام فوری برای محو بد‌ترین اشکال کار کودک مصوب ۱۳۸۰

 ماده ۳ این ماده واحده بد‌ترین اشکال کار کودک را شامل موارد زیر دانسته است: الف – کلیه اشکال بردگی یا شیوه‌های مشابه بردگی، از قبیل فروش، قاچاق کودکان، بندگی به علت بدهی و رعیتی و کار با زور یا اجباری، از جمله استخدام به زور یا اجبار کودکان برای استفاده در درگیری مسلحانه ب – استفاده، فراهم کردن یا عرضه کودک برای روسپی‌گری، تولید هرزه‌نگاری یا اجرا‌های هرزه‌نگارانه پ – استفاده، فراهم کردن یا عرضه کودک برای فعالیت‌های غیرقانونی، به ویژه برای تولید و قاچاق مواد مخدر به گونه‌ای که در معاهدات بین‌المللی مربوط تعریف شده‌اند. ت – کاری که به دلیل ماهیت آن یا شرایط که در آن انجام می‌شود، احتمال دارد برای سلامتی، ایمنی یا اخلاقیات کودکان ضرر داشته باشد.

تبصره ۲ این ماده واحده قانون ضمانت اجرای کیفری بند‌های مزبور را بدین شرح تعیین کرده است: «اشخاصی که کودکان را به کارهای موضوع بند (ت) ماده ۳ کنوانسیون بگمارند، مشمول مجازات‌های ماده ۱۷۲ (حبس و جزای نقدی) قانون کار مصوب مجمع تشخیص مصلحت نظام هستند و پروانه کار آن‌ها توسط دستگاه ذی‌ربط به طور موقت لغو خواهد شد. در خصوص سایر بندهای ماده ۳ طبق قوانین موضوعه خواهد بود.

سپس نادر سئوال کرد: آیا تنبیه یا اقداماتی که پدر یا مادر برای تربیت فرزندان خود می‌کنند هم جرم محسوب می‌شود؟ پاسخ دادم: «اگر این اقدامات در حد متعارف باشد جرم محسوب نمی‌گردد زیرا طبق قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب ۸۱، اقدامات تربیتی در چارچوب ماده ۵۹ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰ (در حال حاضر ماده ۱۵۸ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲) و ماده ۱۱۷۹ قانون مدنی مصوب ۱۳۱۴ از شمول این قانون مستثنی‌ ‌است. ﻣﺎده ۱۱۷۹ قانون مدنی دراین خصوص مقرر می‌دارد: «اﺑﻮﯾﻦ ﺣﻖ ﺗﻨﺒﯿﻪ ﻃﻔﻞ ﺧﻮد را دارﻧﺪ وﻟﯽ ﺑﻪ اﺳﺘﻨﺎد اﯾﻦ ﺣﻖ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻃﻔﻞ ﺧﻮد را ﺧﺎرج از ﺣﺪود ﺗﺄدﯾﺐ، ﺗﻨﺒﯿﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ.» بند ت ماده ۱۵۸ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ نیز بیان می‌دارد که اقدامات والدین و اولیای قانونی و سرپرستان صغار و مجانین که به منظور تأدیب یا حفاظت آن‌ها انجام می‌شود، جرم محسوب نمی‌گردد مشروط بر اینکه اقدامات مذکور در حد متعارف و حدود شرعی تأدیب و محافظت باشد.

نادر به‌عنوان آخرین سوال پرسید: آیا کودک‌آزاری احتیاج به شکایت شاکی خصوصی‌ دارد؟ در واقع آیا این کودکان و نوجوانان هستند که باید از والدین خود به سبب کودک‌آزاری شکایت کنند؟ پاسخ دادم: «خیر. در واقع قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب ۸۱ با دادن جنبه عمومی به جرم کودک‌آزاری و جرم‌انگاری با هدف اجباری کردن گزارش‌دهی موارد کودک‌آزاری، شکل‌گیری نظام دادرسی خاص کودکان و نوجوانان را پدید اورد. بر این اساس طبق ماده ۵ قانون حمایت از کودکان و نوجوانان، کودک‌آزاری از جرائم عمومی بوده و احتیاج به شکایت شاکی خصوصی‌ ندارد.»

 هم‌چنین بر اساس ماده ۶ این قانون کلیه افراد و مؤسسات و مراکزی که به نحوی مسئولیت نگاه‌داری و‌سرپرستی کودکان را بر عهده دارند مکلفند به محض مشاهده موارد کودک‌آزاری مراتب را ‌جهت پیگرد قانونی مرتکب و اتخاذ تصمیم مقتضی به مقامات صالح قضائی اعلام نمایند. ‌تخلف از این تکلیف موجب حبس تا شش ماه یا جزای نقدی تا پنج میلیون ریال خواهد بود.

به این ترتیب، تعقیب جرایم ارتکابی علیه کودکان و نوجوانان در ماده ۳ و ۴ قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب ۱۳۸۱ بر اساس ماده ۱۱ و ۷۰ قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ بر عهده دادستان خواهد بود و این راهی مناسب برای کشاندن جرم کودک‌آزاری از فضای خلوت و خصوصی خانواده‌ها به کل جامعه است.



Leave a reply

Your email address will not be published.

مشاوره حقوقی رایگان برای قربانیان خشونت خانگی

روزهای شنبه تا چهارشنبه، از ساعت ۶ عصر تا ۱۰ شب مشاوران خانه امن پاسخگوی شما هستند.

مشاوره حقوقی رایـــگان

شماره تماس: ۸۵۳۱۲۶۰۰-۰۲۱