صفحه اصلی  »  خشونت خانگی و حقوق  »  سلب حضانت فرزند از م...
بهمن
۵
سلب حضانت فرزند از مادر در صورت ازدواج مجدد
خشونت خانگی و حقوق
۰
, , ,
gg
image_pdfimage_print

محمد اولیایی‌فرد، وکیل دادگستری

سلب حضانت فرزند از مادر در صورت ازدواج مجدد در مدت حضانت، در حالی اتفاق می‌افتد که پدر چنین محدودیتی ندارد. این امر که از مصادیق خشونت قانونی علیه زنان محسوب می‌شود موضوع جلسه مشاوره‌ای بود که با مادری جوان به‌نام سودابه داشتم.

سودابه با دو کودک‌اش به دفتر وکالتم آمد. از او خواستم مشکلش را به‌طور کامل بیان کند. سودابه گفت: «همسرم رضا حسابدار شرکتی بود که من بعد از فارغ‌التحصیلی در آن مشغول به‌کار شده بودم. در‌‌ همان جا بود که با رضا آشنا شدم و رفته‌رفته روابط‌مان گرم و صمیمی شد تا حدی که عاشق هم شدیم و تنها راه رسیدن به این عشق ازدواج من و رضا بود. اما خانواده‌ام از رضا خوش‌شان نمی‌آمد و با این ازدواج مخالف بودند ولی با اصرار و پافشاری من در ‌‌نهایت این ازدواج سر گرفت و زندگی مشترک من و رضا اغاز شد.

روز‌ها و ماه‌های اول ازدواج رویایی و لذت‌بخش بود اما به مرور حس کردم عشق رضا به من هر روز کمرنگ‌تر می‌شود. به نظرم می‌رسید که زندگی با من برایش عادی و حتی ملال‌آور شده در حدی که حس می‌کردم به اجبار تحملم می‌کند. دائما بهانه می‌گرفت و سر هر موضوع بی‌اهمیتی با من دعوا می‌کرد و سرم فریاد می‌کشید. تا اینکه با ساده لوحی تمام فکر کردم که شاید وجود بچه بتواند دل و فکر ما را به هم نزدیک‌تر و عشق ما را زنده کند. به همین جهت به فاصله کمی دوبار حامله شدم،

البته برای مدت کوتاهی بعد از تولد اولین فرزندم، رضا مهربان‌تر و آرام‌تر شده بود اما بعد از تولد فرزند دوم، مجددا بهانه‌گیرهای او و اختلافات ما شروع شد ولی این‌بار بسیار حاد‌تر. در واقع در هیچ موضوعی با هم تفاهم نداشتیم. من سعی می‌کردم گذشت کنم ولی هر چقدر کوتاه می‌آمدم رضا خشن‌تر می‌شد و چهره واقعی خودش را نشان می‌داد. عجیب تند خو شده بود و دائم با الفاظ رکیک به من و خانواده‌ام توهین می‌کرد. شب‌ها دیر و یا اصلا به منزل نمی‌آم.، با من هیچ معاشرتی نمی‌کرد و طرز لباس پوشیدن و آرایش و اندام و چهره مرا به سخره می‌گرفت و خودش را برای عشق و ازدواج با من سرزنش می‌کرد. در این میان اعتراض من حاصلی جز درگیری لفظی و فیزیکی نداشت. اکنون دیگر تحمل این وضعیت را ندارم و تصمیم به جدایی گرفته‌ام. اگر به طلاق توافقی رضایت داد که چه بهتر اگر نه از طریق دادگاه وارد می‌شوم، ولی تنها نگرانی من در مورد حضانت پسر یک و نیم ساله و دختر سه ساله‌ام است. اگر ازدواج مجدد کنم آیا حضانت فرزندانم را از دست خواهم داد؟»

وضعیت حضانت کودک در صورت جدایی پدر و مادر

در مورد وضعیت حضانت کودک در صورت جدایی پدر و مادر، به سودابه گفتم: «تا قبل از سال ۱۳۸۲، طبق ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی حضانت فرزند پسر تنها تا دو سالگی با مادر بود و فرزند دختر تا ۷ سالگی و پس از آن فرزند باید به شوهر سپرده می‌شد. البته این موضوع موجب تضییع حقوق مادر می‌شد زیرا مادر به خاطر اینکه فرزند پسر خود را در دوران طفولیت از دست ندهد یا در بد‌ترین شرایط حاضر به جدایی نبود و یا در صورت طلاق برای حفظ حضانت فرزند پسر خود مجبور به دادن امتیازات مالی و غیر مالی به شوهر می‌شد و یا در مقابل دریافت حق حضانت از بسیاری حقوق قانونی و مسلم خود شامل مهریه یا اجرت‌المثل یا نفقه معوقه صرف‌نظر می‌کرد.

اما در سال ۱۳۸۲ با توجه به مصلحت کودک و با توجه به اینکه پدر قادر به حضانت و نگهداری طفل ۲ ساله نیست، ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی اصلاح شد. این ماده در حال حاضر بیان می‌دارد که «برای حضانت و نگهداری طفلی که ابوین او جدا از یکدیگر زندگی می‌کنند، مادر تا سن هفت سالگی اولویت دارد و پس از آن با پدر است.» بنابراین طبق این ماده در حال حاضر حضانت فرزندان چه پسر و چه دختر تا ۷ سالگی به عهده مادر گذاشته شده است و پس از آن نیز حضانت باید به پدر واگذار شود.

البته حضانت طفل پس از هفت سالگی به طور مطلق به پدر واگذار نمی‌شود، بلکه هرگاه بین پدر و مادر طفل در مورد حضانت او پس از ۷ سالگی اختلاف باشد، حضانت طفل با رعایت مصلحت کودک و به تشخیص دادگاه است و در صورتی‌که به تشخیص دادگاه مصلحت طفل اقتضاء کند حضانت او بر عهده مادر قرار خواهد گرفت. با این حال دختر در صورت رسیدن به سن ۹ سالگی (در صورت صدور حکم رشد) و پسر در صورت رسیدن به سن ۱۵ سالگی از حضانت خارج می‌شوند و شخصا می‌توانند تصمیم بگیرند که نزد کدامیک از والدین خود یا حتی شخص ثالثی از بستگان زندگی کنند.»

وضعیت حضانت کودک در صورت ازدواج مجدد مادر

سودابه گفت: «خوشحالم که تا هفت سالگی حضانت فرزندان با من است. حالا اگر در این مدت ازدواج مجدد کنم آیا با ازدواج مجدد حضانت فرزندانم همچنان برعهده من خواهد بود؟» پاسخ دادم: «خیر. زیرا حضانت فرزند برای مادر مطلق نیست و استثنائاتی دارد، در مورد استثنائات حضانت مادر ماده ۱۱۷۰ قانون مدنی بیان می‌دارد که “اگر مادر در مدتی که حضانت طفل با او است مبتلا به جنون شود یا به دیگری شوهر کند حق حضانت با پدر خواهد بود.” بنابراین جنون و یا ازدواج مجدد مادر حق حضانت او را سلب می‌کند. البته این ماده از آن جهت که شانس ازدواج و تشکیل زندگی مجدد زناشویی مادر را برای مدت زیادی از بین می‌برد قابل انتقاد و از موارد خشنونت قانونی علیه زنان محسوب می‌شود.»

با این حال توافق و انعقاد قرارداد رسمی با شوهر برای ازدواج مجدد و همزمان ادامه حضانت، می‌تواند این مشکل را حل کند زیرا پدر و مادر می‌توانند به نفع یکدیگر از حق حضانت خود صرف‌نظر کنند. بنابراین قراردادهای بین والدین در مورد حق حضانت در صورتی‌که خلاف غبطه و مصلحت طفل نباشد، معتبر و لازم‌الاجرا است. دیوان عالی کشور در این خصوص در رأی شماره۴۲۳۶ مورخ ۲۰/۱/۷۳ مقرر می‌دارد که «با توجه به اینکه حضانت طبق قانون هم حق و هم تکلیف است، می‌توان حق را ساقط کرد، ولی تکلیف قابل اسقاط و مصالحه نیست.»

همچنین اداره ﺣﻘﻮﻗﯽ دادگستری در تائید اینکه ﭘﺪر ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ حق ﺣﻀﺎﻧﺖ ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺶ را در ﻗﺒﺎل ﻣﺎدر ﻃﻔﻞ اﺳﻘﺎط کند، در ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻣﺸﻮرﺗﯽ ﺷﻤﺎره ۶۱/۱/۴ -۱۳۴۷ بیان می‌دارد که «ﺑﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﻣﺎده ۱۱۶۸ ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺪﻧﯽ ﺣﻀﺎﻧﺖ ﺑﺮای اﺑﻮﯾﻦ ﻫﻢ ﺣﻖ اﺳﺖ و ﻫﻢ ﺗﮑﻠﯿﻒ. ﺗﮑﻠﯿﻒ ﻗﺎﺑﻞ اﺳﻘﺎط ﯾﺎ ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ ﻧﯿﺴﺖ، ﭼﻮن ﺣﻘﻮﻗﯽ ﮐﻪ ﻣﻘﻨﻦ و ﺷﺎرع ﺗﻌﯿﯿﻦ ﮐﺮده ﺟﻨﺒﻪ اﻣﺮی دارد و ﻗﺎﺑﻞ اﺳﻘﺎط ﻧﯿﺴﺖ.» البته چنانچه شوهر حاضر به توافق برای ادامه حضانت در صورت ازدواج مجدد مادر نباشد، طلاق مادر پس از ازدواج دوم، حضانت را به او بازمی‌گرداند.

در هرحال طبق قانون، حضانت تکلیف پدر و مادر است. به همین جهت آن‌ها نمی‌توانند هم‌زمان در این حضانت را از خود ساقط و طفل را بی‌سرپرست‌‌ رها کنند. و اگر چنان‌چه یکی از والدین که طفل، تحت حضانت اوست نخواهد از طفل خود مراقبت کند، مطابق با ماده ۱۱۷۲ قانون مدنی قاضی باید به تقاضای دیگری یا تقاضای قیم یا یکی از بستگان طفل و یا به تقاضای دادستان، نگاه‌داری طفل را به هر یک از والدین که حضانت به عهده اوست، الزام کند و در صورتی‌که الزام، ممکن یا مؤثر نباشد، حضانت را به خرج پدر و هر گاه پدر فوت شده باشد، به خرج مادر تأمین کند.

وضعیت حضانت کودک در صورت فوت پدر

سودابه در ادامه پرسید: «حضانت کودکی که پدر یا مادر او فوت شده است برعهده چه کسى است و آیا مادر مى‌تواند در صورت فوت پدر، حتی اگر ازدواج کرده باشد حضانت فرزندان را برعهده بگیرد یا خیر؟ به سودابه گفتم: «طبق ﻣﺎده ۱۱۷۱ قانون مدنی، در ﺻﻮرت ﻓﻮت پدر یا مادر ﺣﻀﺎﻧﺖ ﻃﻔﻞ ﺑﺎ آن ﮐﻪ زﻧﺪه اﺳﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﺘﻮﻓﯽ ﭘﺪر ﻃﻔﻞ ﺑﻮده و ﺑﺮای او ﻗﯿﻢ ﻣﻌﯿﻦ ﮐﺮده ﺑﺎﺷﺪ. ماده ۴۳ قانون حمایت خانواده نیز مقرر می‌دارد که «حضانت فرزندانی که پدرشان فوت شده با مادر آن‌ها است؛ مگر آنکه دادگاه به تقاضای ولی قهری یا دادسـتان، اعطای حضـانت به مادر را خلاف مصلحت فرزند تشخیص دهد.»

همچنین ماده واحده حق حضانت فرزندان صغیر مصوب سال ۶۴ نیز در خصوص حضانت مادر در صورت فوت پدر کودک، بیان می‌دارد: «حضانت فرزندان صغیر یا محجورى که پدران‌شان به مقام والاى شهادت رسیده و یا فوت شده باشند با مادران آن‌ها خواهد بود.» البته این حق با ازدواج کردن مادر از او ساقط نخواهد شد چنانچه براساس تبصره ۲ ماده واحده حضانت فرزندان مصوب سال ۶۴ «ازدواج مادرانى که در ماده واحده ذکر شده است مانع از حق حضانت آن‌ها نمى‌شد.» بنابراین مادر مى‌تواند در صورت فوت پدر، حتی اگر ازدواج کرده باشد حضانت فرزندان را برعهده بگیرد. البته در صورتی‌که پدر و مادر هر دو فوت کرده باشند، حضانت با جد پدری و پس از آن با سایر خویشاوندان طفل بر مبنای ترتیبات ارث است.

بعد از فوت پدر حضانت اطفال صغیر اعم از دختر و پسر برعهده مادر است و مادر وظیفه نگهدارى و تربیت طفل را برعهده دارد. اما باید توجه داشت که در صورت فوت پدر فقط حضانت کودک با مادر است نه ولایت. در واقع حضانت به معنی پروردن و در اصطلاح عبارت است از پرورش و تربیت که‌‌ همان نگهداری مادی و معنوی طفل است. بنابراین حضانت با ولایت که مخصوص پدر و جد پدری است تفاوت دارد. اگر حضانت به مادر سپرده شود ولایت پدر و در غیاب یا فوت پدر، جد پدری نسبت به کودک تا زمان حیات آنان باقی است. لذا سپردن حضانت کودک به معنی سپردن سایر امور طفل به خصوص امور حقوقی مانند معاملات یا افتتاح حساب بانکی یا خروج از کشور به مادر نیست.

شرایط لازم برای حضانت و موارد سلب حضانت

سودابه پرسید: «به‌طور کلی شرایط لازم برای حضانت و موارد سلب آن چیست؟» پاسخ دادم: «شرایط لازم برای حضانت طبق قانون عبارت است از عقل، توانایی جسمی، عدم ابتلاء به بیماری‌های مسری و واگیردار، اما‌نت‌داری و شایستگی اخلاقی، اسلام، و عدم ازدواج مجدد مادر در مدت حضانت، البته در صورتی‌که پدر فوت کرده باشد، با وجود ازدواج مجدد مادر، حضانت از او سلب نخواهد شد.»

البته حق حضانتی که به عهده پدر یا مادر است ممکن است در شرایط خاصی به تقاضای مقام قضایی یا نزدیکان و خویشان طفل یا قیم او، از والدین سلب شود. ماده ۱۱۷۳ در خصوص شرایط سلب حضانت از مادر یا پدر مقرر می‌دارد: «هر‌گاه در اثر عدم مواظبت یا انحطاط اخلاقی پدر یا مادری که طفل تحت حضانت اوست، صحت جسمانی و یا تربیت اخلاقی طفل در معرض خطر باشد، محکمه می‌تواند به تقاضای اقربای طفل یا به تقاضای قیم او یا به تقاضای رئیس حوزه قضاییه تصمیمی را که برای حضانت طفل مقتضی بداند، اتخاذ کند. موارد ذیل از مصادیق عدم مواظبت و یا انحطاط اخلاقی هر یک از والدین است: ۱.اعتیاد زیان‌آور به الکل، مواد مخدر و قمار ۲. اشتهار به فساد اخلاق و فحشا ۳. ابتلا به بیماری‌های روانی با تشخیص پزشکی قانونی ۴. سوءاستفاده از طفل یا اجبار او به ورود در مشاغل ضداخلاقی مانند فساد و فحشا، تکدیگری و قاچاق ۵. تکرار ضرب و جرح خارج از حد متعارف.»

البته هریک از والدین که مدعی عدم صلاحیت طرف مقابل برای حضانت است، می‌تواند به استناد یک یا چند مورد از موارد فوق از دادگاه تقاضای سلب صلاحیت طرف مقابل را بکند.

نفقه کودک در مدت حضانت

سودابه ادامه داد: «به‌عنوان اآخرین سئوال تا زمانی که حضانت به عهده مادر است آیا پدر قانونا مکلف به تامین معاش فرزندان است؟ گفتم: «بله طبق ماده ۱۱۹۹ قانون مدنی در صورت حیات پدر، نفقه اولاد به عهده پدر است و در نبود پدر یا عدم استطاعت مالی پدر به عهده پدربزرگ و اجداد پدری اولاد است واگر پدر از پرداخت نفقه اولاد خود امتناع کند، به موجب ماده ۶۴۲ قانون مجازات اسلامی به سه ماه و یک روز تا پنج ماه حبس محکوم می‌شود. در ضمن مادر نمی‌تواند برای نگهداری از فرزند مطالبه اجرت کند زیرا طبق ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی نگاهداری اطفال هم حق و هم تکلیف ابوین است و در صورت استنکاف از نگهداری فرزند طبق ماده ۱۱۷۲ قانون مدنی دادگاه حکم به الزام خواهد داد.»



Leave a reply

Your email address will not be published.

مشاوره حقوقی رایگان برای قربانیان خشونت خانگی

روزهای شنبه تا چهارشنبه، از ساعت ۶ عصر تا ۱۰ شب مشاوران خانه امن پاسخگوی شما هستند.

مشاوره حقوقی رایـــگان

شماره تماس: ۸۵۳۱۲۶۰۰-۰۲۱