صفحه اصلی  »  خشونت خانگی و حقوق  »  حضانت فرزندان با تغی...
شهریور
۲۰
حضانت فرزندان با تغییر جنسیت بر عهده کیست؟
خشونت خانگی و حقوق
۱
, , , , , , , , , ,
image_pdfimage_print

عکس:Mukhina1

موسی برزین -حقوقدان

در بخش دوم از مقاله حاضر، اثر تغییر جنسیت بر مهریه زوجه مورد بررسی قرار گرفت در این بخش بررسی خواهیم کرد که

چنانچه یکی از زوجین تغییر جنسیت دهند، آیا لازم است همانند طلاق یا فوت، زوجه عده نگاه دارد؟ با تغییر جنسیت ولایت و حضانت فرزندان چه وضعیتی پیدا خواهد کرد؟ نفقه افراد واجب النفقه همچون فرزندان با تغییر جنسیت والدین آنها بر عهده چه کسی خواهد بود؟

-اثر تغییر جنسیت بر عده

عده در حقوق مدنی ایران عبارت از مدتی است که زن پس از انحلال عقد نکاح، نمی تواند ازدواج کند.(ماده ۱۱۵۰ قانون مدنی).حال سوال این است که پس از انحلال عقد به واسطه تغییر جنسیت نیز زوجه موظف به نگاهداری عده است؟ در پاسخ به این پرسش گفته شده است که عده از احکام مربوط به زنان است، حال چنانچه زنی پس از تغییر جنسیت به مرد تبدیل شود دیگر احکام مربوط به زنان از جمله عده در مورد وی مفهومی پیدا نخواهد کرد به همین دلیل زن پس از تغییر جنسیت خواهد توانست بلافاصله ازدواج کرده و نیازی به رعایت عده ندارد.

البته در صورتی که زوج جنسیت خود را تغییر دهد و با زوجه خود قبل از تغییر جنسیت ارتباط جنسی داشته بوده است، در این فرض زوجه موظف به نگاه داشتن عده است زیرا یکی از اهداف وجودی عده جلوگیری از التقاط نسل است، بنابراین از آنجا که تغییر جنسیت زوج پس از رابطه جنسی با زوجه این التقاط را برطرف نمی سازد، رعایت عده در این مورد ضروری است(۱)

-اثر تغییر جنسیت بر ولایت و حضانت

بر اساس حقوق ایران پدر و اجداد پدری ولی قهری طفل محسوب می شوند. ولی قهری نسبت به طفل خود دارای وظایف و تکالیفی است. ممکن است استدلال شود  که ولایت در حقوق ایران مختص جنس مذکر است بنابراین جنس مونث ولایتی بر فرزندان ندارد. از این جهت چنانچه ولی قهری طفل یعنی پدر تغییر جنسیت دهد، ولایت وی ساقط خواهد شد بنابراین  در این فرض باید همانند زمانی رفتار شود که ولی طفل فوت کرده یا به دلایلی محجور شده و صلاحیت ولایت را از دست داده است.

با تغییر جنسیت مرد، ولایت وی به دلیل زن شدن به صورت قهری ساقط خواهد شد.اداره حقوقی قوه قضائیه نیز در یک نظریه مشورتی این نظر را تایید کرده است. از این اداره پرسیده شده است که: «زن و مردی با هم ازدواج کرده و دارای دو فرزند هستند. بعد از هم طلاق گرفته و مرد تغییر جنسیت داده و به عنوان زوجه با مرد دیگری عقد کرده است. حال، از حیث ولایت قهری و عوارض مترتب بر آن، از جمله معاملات و احوال شخصیه اولاد سابق، سؤال این است که ولایت قهری وی باقی است یا ساقط شده است؟» این اداره نیز در نظریه شماره ۲۹۷/۹۳/۷ به مورخ ۱۴/۲/۱۳۹۳ چنین پاسخ داده است: «موضوع سؤال از موارد سکوت قانون است و با توجه به اصل ۱۶۷ قانون اساسی باید به منابع اسلامی یا فتاوی معتبر مراجعه کرد. شایان ذکر است که بنابر فتوای امام خمینی (ره) در جلد چهارم تحریرالوسیله، مسئله ۶ از باب «چند فرع»، اگر جنس پدر به مخالف تغییر کند، ولایت او بر صغیرهایش ساقط می‌شود.»

اما قبول نظر فوق دشوار است. بدین توضیح که تغییر جنسیت صرفا رابطه زوجیت و آثار آن را از بین می برد و تاثیری بر روابط دیگر شخصی که تغییر جنسیت داده است ندارد.

به عبارتی پدر کسی است که در زمان انعقاد نطفه پدر بوده است و بر این اساس دارای حقوق و تکالیفی شده است. با تغییر جنسیت پدر ، رابطه زوجیت به دلیل اینکه ازدواج صرفا بین زن و مرد ممکن است، منتفی خواهد شد لکن ماهیت پدر یا مادر بودن با تغییر جنسیت تغییر پیدا نخواهد کرد لذا به نظر می رسد پدر هر چند با تغییر جنسیت و تبدیل به زن شدن کماکان ولی قهری طفل محسوب شده و تمامی حقوق و تکالیف ولی قهری را دارا خواهد بود.

در مورد حضانت نیز چنین است. یعنی ملاک تعیین مسئول حضانت فرزند پدر یا مادر در زمان انعقاد نطفه است نه پس از تغییر جنسیت.

بنابراین اگر با تغییر جنسیت یکی از زوجین رابطه زوجیت به پایان برسد، حضانت فرزند تا ۷ سالگی بر عهده شخصی است که در زمان انعقاد نطفه مادر بوده است و پس از ۷ سالگی نیز دادگاه تعیین خواهد کرد. این نظر نزدیکتر به مصلحت و حقوق کودکان بوده و از تشتت حقوقی در این مورد نیز جلوگیری خواهد کرد.

-اثر تغییر جنسیت بر نفقه زوجه و فرزندان

در مورد نفقه زوجه، با توجه به اینکه نفقه زوجه از بابت یک رابطه زوجیت پدید می آید، بنابراین با پایان این رابطه به هر دلیلی نفقه نیز موضوعا منتفی می شود. بنابراین چنانچه یکی از زوجین جنسیت خود را تغییر دهد عقد نکاح منحل شده و با این انحلال دیگر نفقه زن بر عهده مرد نخواهد بود.

اما در مورد نفقه فرزندان همانطور که در مبحث قبلی گفته شد، قطع رابطه زوجیت، تاثیری در رابطه والدین با فرزندان ندارد. بر اساس قانون مدنی ایران نفقه اولاد بر عهده پدر است(ماده ۱۱۹۹) بنابراین نمی توان گفت که چون پدر تغییر جنسیت داده است و به زن تبدیل شده است دیگر وظیفه ای نسبت به نفقه اولاد خود ندارد، زیرا رابطه پدری و فرزندی به نظر نمی رسد که با تغییر جنسیت به پایان برسد.

به هر حال در زمان انعقاد نطفه، یک شخص پدر و شخص دیگری مادر طفل بوده است و وظایف قانونی از جمله نفقه بر این اساس بر آنها مترتب شده است و تغییر جنسیت یکی از والدین گرچه ازدواج آنها را منحل می سازد اما وظایف آنها را در عنوان پدر یا مادر تغییر نمی دهد.

همچنین است اگر مادر تغییر جنسیت دهد. در این فرض نیز نمی توان گفت که مادر با تغییر جنسیت تبدیل به پدر شده و همانند شوهر سابق خود عهده دار نفقه فرزندان است.

این نظر در راستای مصلحت کودکان است. به عبارتی پدر کسی است که طفل از اسپرم او تشکیل شده و مادر کسی است که طفل از تخمک او شکل یافته است بنابراین با تغییر جنسیت مادر به پدر و پدر به مادر تبدیل نخواهد شد.

در پایان به طور کلی می توان گفت به هنگام تغییر جنسیت یکی از زوجین یا هر دو صرفا آثار حقوقی مربوط به رابطه زوجیت دچار تحول و دگرگونی خواهد شد. در این مورد نیز باید به قدر متیقن اکتفا کرد. همچنین به نظر می رسد تغییر جنسیت، رابطه حقوقی پدر و مادر با فرزندان و دیگر اقربا را تغییر نمی دهد بر همین اساس وظایف پدر یا مادر نسبت به فرزندان بر اساس جنسیت قبل از تغییر باید مد نظر قرار بگیرد. یعنی حقوق و تکالیف زن یا مردی نسبت به فرزندان خود با تغییر جنسیت تغییر نکرده و همانند قبل از تغییر جنسیت به قوت خود باقی خواهد بود.

پی نوشت

۱- رخشان، سعید- آثار وضعی و تکلیفی تغییرجنسیت در حقوق ایران، سایت کانون وکلای استان مرکزی، ۱۰/۲/۱۳۹۴



  1. مجتبى said on شهریور ۲۴, ۱۳۹۴

    با سلام
    ایا یک خانومى که ازدواج کرده و بچه دار شده و یا یک اقا.میتوانند تغیر جنسیت بدهند؟

Leave a reply

Your email address will not be published.

مشاوره حقوقی رایگان برای قربانیان خشونت خانگی

روزهای شنبه تا چهارشنبه، از ساعت ۶ عصر تا ۱۰ شب مشاوران خانه امن پاسخگوی شما هستند.

مشاوره حقوقی رایـــگان

شماره تماس: ۸۵۳۱۲۶۰۰-۰۲۱