صفحه اصلی  »  خشونت خانگی و حقوق  »  آثار حقوقی تغییرجنسی...
شهریور
۳
آثار حقوقی تغییرجنسیت
خشونت خانگی و حقوق
۱
, , , , , , , , ,
image_pdfimage_print

عکس:mrhayata

بخش اول، نکاح

موسی برزین-حقوقدان

تغییر جنسیت دارای ابعاد وسیع حقوقی است و هم در حقوق کیفری و هم در حقوق مدنی جایگاه شخص را تغییر خواهد داد.

به طوری که ممکن است تغییر جنسیت نظم حقوقی را دچار آشفتگی کند. برخی از مقررات کیفری نسبت به جنسیت تنظیم شده اند. در حقوق کیفری ایران زن یا مرد بودن در مسائلی همچون حدود و قصاص و دیه تاثیر فراوانی دارد. در صورت تغییر جنسیت ممکن است مشکلاتی در چگونگی اجرای این احکام به وجود آید.

در حوزه حقوق مدنی نیز موارد قابل توجهی از مقررات بر اساس جنسیت فرد تنظیم شده اند. به عنوان مثال اگر زن و مردی ازدواج کنند و پس از ازدواج یکی از آنها جنسیت خود را تغییر دهد، سوال اینجاست که وضعیت حقوقی این ازدواج چگونه خواهد بود؟

تکلیف مواردی از قبیل مهریه، نفقه، حضانت، ولایت، قیمومیت، سرپرستی فرزندان و … چه خواهد شد؟ اگر ازدواج پیوند زن و مرد است حال پس از تغییر جنسیت یکی از زوجین هر دو آنها دارای جنسیت مشابه خواهند شد.

حقوق چه تدابیری در این زمینه اندیشیده است؟ مقررات حقوقی حاکم بر فرزندان این زوج چه خواهد بود؟ این پرسشها و دهها پرسش دیگر در زمینه تغییر جنسیت قابل طرح است.

در کشور ایران همانند دیگر کشورها تغییر جنسیت انجام می شود. تا کنون آمار دقیقی از تغییر جنسیت در ایران ارائه نشده است اما برخی منابع گزارش داده اند که سالانه بیش از ۲۷۰ نفر در ایران تغییر جنسیت می دهند.(۱)

به همین دلیل در سلسله نوشته هایی در خانه امن سعی خواهیم کرد که آثار حقوقی مرتبت بر تغییر جنسیت در ایران را بیان کنیم. اما لازم است قبل از ورود به بحث چندین نکته مورد اشاره قرار گیرد. موضوع این سلسله نوشته ها آثار حقوقی تغییر جنسیت خواهد بود.

بدین معنی که مسائل حقوقی پس از تغییر جنسیت ملاک نظر این سلسله نوشته ها خواهد بود،  بنابراین اینکه شرایط قانونی تغییر جنسیت چیست و چگونه می توان جنسیت را تغییر داد و آیا تغییر جنسیت قانونی و مشروع است یا خیر موضوع بحث حاضر نخواهد بود.

به طور خلاصه می توان گفت که تغییر جنسیت در ایران به مانند اکثر کشورها به صورت مشروط پذیرفته شده است. یعنی چنانچه شخصی علائم فیزیکی هر دو جنس را داشته باشد می تواند جنسیت خود را از طرق پزشکی تغییر داده و یک جنس را انتخاب کند.

یعنی افراد تک جنسی کامل که هیچ مشکلی ندارند نمی توانند جنسیت خود را تغییر دهند.(۲) مساله قابل ذکر دیگر اینکه در این نوشته ها مقررات مدنی مربوط به تغییر جنسیت در نظر گرفته خواهد شد و مقررات کیفری مورد نظر نیست.(۳)

اثر تغییر جنسیت بر نکاح

ازدواج در حقوق ایران صرفا ناشی از پیوند زن و مرد است. از مواد مختلف قانون مدنی می توان استنباط کرد که ازدواج عقدی بین زن و مرد است و دو همجنس نمی توانند با یکدیگر ازدواج کنند.

حال چنانچه یکی از زن و مرد پس از ازدواج با یکدیگر، به دلایلی تغییر جنسیت دهند، از آنجا که ازدواج دو همجنس غیر ممکن است، بنابراین عقد ازدواج به نوعی به پایان می رسد.

در این زمینه نظرات مختلفی وجود دارد. برخی از حقوقدانان و فقها معتقدند ،با تغییر جنسیت یکی از زوجین، عقد نکاح باطل می شود.

این بدان معنا است که با تغییر جنسیت مشخص می شود که از ابتدای ازدواج جنسیت فرد اشتباه در نظر گرفته شده است و پس از تغییر، جنسیت اصلی او مشخص  و کشف شده است.

با این وصف دو همجنس در ابتدا باهم ازدواج کرده اند و از آنجا که ازدواج دو همجنس از اساس امکان پذیر نیست،  بنابراین عقد ازدواج از زمان انعقاد باطل شده و تمامی آثار آن از ابتدا کان لم یکن خواهد شد.

به بیان ساده تر بر اساس نظریه بطلان،جنسیت تغییر پیدا نمی کند بلکه کشف می شود به همین دلیل اثرات حقوقی به پایان رسیدن ازدواج از ابتدای انعقاد عقد محقق خواهد شد.

این نظر به خصوص در مورد تغییر جنسیت افرادی که به هنگام ازدواج هم علایم جنسی مردانه و هم علایم جنسی زنانه داشته اند بیشتر مورد پذیرش است. زیرا این افراد بر اساس جنسیت غالب توانسته اند ازدواج کنند و پس از تغییر جنسیت مشخص شده است که جنسیت جدید غالبتر بوده است و در زمان عقد در تعیین جنسیت اشتباه شده است.

بنابراین چون جنسیت در عقد ازدواج، اساسی ترین نقش را دارد با احراز اشتباه در تشخیص آن، عقد ازدواج باطل خواهد شد.(۴)

در مقابل عده دیگری از متخصصان حقوقی معتقد هستند که که با تغییر جنسیت یکی از زوجین، عقد نکاح از زمان تغییر جنسیت فسخ می شود.

زیرا عقد نکاح در ابتدا بین دو جنس مخالف به وقوع پیوسته اما در ادامه جنسیت یکی از زوجین تغییر پیدا کرده است و از آنجا که نکاح بین دو همجنس امکان پذیر نیست بنابراین عقد از زمان تغییر جنسیت باطل خواهد شد.

بر اساس نظریه انفساخ آثار به پایان رسیدن ازدواج به قبل از تغییر جنسیت مترتب نخواهد شد.(۵)

نظریه مشورتی اداره حقوقی قوه قضائیه به شماره ۷۳۸۹/۱۰۴ مورخ ۱۷/۹/۱۳۶۶ نیز تا حدودی با این نظر موافق است.

قابل ذکر است پذیرش هر کدام از نظرها آثار حقوقی متفاوتی را خواهد داشت. در مواردی همچون مهریه و نفقه هر کدام از این نظرها آثار خاص خود را خواهند داشت اما می توان گفت اکثریت فقها و حقوقدانان معتقدند که با تغییر جنسیت نکاح از زمان تغییر فسخ می شود نه از زمان انعقاد عقد.

این نظر قابل قبول تر است زیرا از یک طرف در زمان ازدواج به هر حال زن و مرد جنسیت خود را مخالف تشخیص داده اند و در ادامه جنسیت تغییر پیدا کرده است، از طرف دیگر پذیرفتن نظریه ابطال از زمان انعقاد عقد مشکلات حقوقی بسیاری برای زوج به وجود خواهد آورد. از جمله اینکه اگر معتقد باشیم عقد از ابتدا باطل است وضعیت حقوقی فرزندان نیز متزلزل خواهد شد.

به هر حال با تغییر جنسیت ازدواج از طریق فسخ شدن به پایان می رسد. این امر بر خلاف طلاق به خودی خود حاصل می شود. بنابراین با تغییر جنسیت نیازی به انجام تشریفات طلاق از جمله اجرای صیغه یا صدور حکم جدایی وجود ندارد. اما اینکه وضعیت مهریه، نفقه، عده و یا حضانت و ولایت فرزندان چه خواهد شد، در بخشهای بعدی بدانها خواهیم پرداخت.

جنسیت یکی از اساسی ترین عوامل برای تعیین حقوق و تکالیف است. قانونگذاران در برخی موارد حقوق و تکالیف متفاوتی برای زن و مرد در نظر گرفته اند.

با این وجود ممکن است افرادی به دلایل متعدد تصمیم به تغییر جنسیت بگیرند. بدون شک این تغییر وضعیت حقوقی فرد را در بسیاری از موارد تغییر خواهد داد.

یکی از آثار تغییر جنسیت، به پایان رسیدن عقد نکاح است. با تغییر جنسیت یکی از زوجین ازدواج باطل خواهد شد زیرا ازدواج دو همجنس غیر ممکن است. به نظر می رسد زمان به پایان رسیدن ازدواج در اثر تغییر جنسیت یکی از زوجین، زمان تغییر باشد.

منابع:

۱-خبر آنلاین – تابناک 

۲-برای مطالعه در زمینه مشروعیت و جواز تغییر جنسیت و شرایط و چگونگی آن رجوع کنید به: سبحانی، جعفر، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه اسلامی، نشریه فقه اهل بیت علیهم السلام، شماره ۶۹، بهار ۱۳۹۱ – باریکلو، علیرضا، وضعیت تغییر جنسیت، مجله اندیشه های حقوقی، سال اول، شماره پنجم، زمستان ۱۳۸۲ – موسوی بجنوردی، سید محمد، بررسی فقهی حقوقی در خصوص تغییر جنسیت، نشریه متین، شماره ۳۶، پاییز ۱۳۸۶ – میرخانی، عزت السادات، محمد تقی زاده، مهدیه، مبانی فقهی و حقوقی جواز تغییر جنسیت، نشریه فقه پژشکی، شماره ۹ و ۱۰، بهار ۱۳۹۱، روشن، محمد، جواز تغییر جنسیت و بررسی آثار وضعی و تکلیفی آن، مجله تحقیقات حقوقی، شماره ۵۳، بهار ۱۳۹۰، اصغری آق مشهدی، فخرالدین، عبدی یاسر، وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت، مجله فقه و حقوق اسلامی دانشگاه تبریز، شماره ۲، تابستان ۱۳۹۰،

۳- برای مطاله در مورد مسائل کیفری تغییر جنسیت رجوع کنید به: عباس زاده، رقیه، آثار تغییر جنسیت در جرایم و مجازاتها، نشریه فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال چهل و ششم، شماره دوم، پاییز و زمستان ۱۳۹۲

۴- اصغری آق مشهدی، فخرالدین، عبدی یاسر، احکام و آثار تغییر جنسیت، فصلنامه مدرس علوم انسانی، دوره ۱۲، شماره۳، پاییز ۱۳۸۷، صفحه ۵ و ۶

۵-صناعی سعید، فصیحی زاده، علی رضا، تغییر جنسیت و آثار فقهی-حقوقی آن بر روابط زوجین، مجله فقه و حقوق خانواده، شماره ۵۶، تابستان ۱۳۹۱، صفحه ۱۲



  1. Anonymous said on شهریور ۴, ۱۳۹۴

    در ایران تغییر جنسیت افراد بدون مشکل و نارسایی بدنی و تنها به دلیل عدم پذیرش ذهنی و روانی جنسیت فعلی بعد از روان درمانی و تایید کمیسیون پزشکی انجام میشود. از نزدیک شاهد دو مورد ان بوده ام.

Leave a reply

Your email address will not be published.

مشاوره حقوقی رایگان برای قربانیان خشونت خانگی

روزهای شنبه تا چهارشنبه، از ساعت ۶ عصر تا ۱۰ شب مشاوران خانه امن پاسخگوی شما هستند.

مشاوره حقوقی رایـــگان

شماره تماس: ۸۵۳۱۲۶۰۰-۰۲۱