صفحه اصلی  »  خشونت خانگی و حقوق  »  نابسامانی‌های قانون ...
مهر
۲۹
نابسامانی‌های قانون نفقه
خشونت خانگی و حقوق
۰
, , , , , ,
image_pdfimage_print

picعکس: مهرخانه

ماهرخ غلامحسین‌پور- روزنامه نگار

«یک سالی بود که فهمیده بودم سر و گوشش می جنبد. این چیزها را زنها سریع می فهمند. نیازی به بوی عطرغریبه ای یا تار مویی هم نیست، کافی است مردت به طرز نامحسوسی دوری بگیرد. دیگر شب ها خبری از میل و اشتیاق یا حتی نوازشش نبود. نه حتی نگاه مهرآمیزی. یک شب جر و بحث ما بالا گرفت. بی تعارف گفت که دیگر دوستت ندارم. از تو خسته شده ام. دلم را زده ای. اگر غرور داری آویزانم نشو. خودت راهت را بگیر و برو. حالم را نمی فهمیدم. هوار می کشیدم. حتی نگذاشت کیف و رخت و لباسم را بردارم. بازویم را گرفت و با قدرت کشید وسط کوچه و در آهنی خانه را پشت سرم بست. نیمه شب بود و من حتی رخت و لباس مناسبی به تن نداشتم. زن همسایه به پدرم زنگ زد. بعد از هفت سال آبروداری برگشته بودم آن هم با دمپایی و یک پیراهن خانه. یک ماه گذشت، دو ماه گذشت، شش ماه گذشت و خبری نشد. حس خوشایندی نداشتم. پدرم بازنشسته ارتش بود با مختصرحق بازنشستگی و عائله مندی که کمرش زیر بار مخارج دانشگاه برادر کوچکترم خم شده بود. این دیگر روا نبود که نفقه و مخارج مرا هم تامین کند. رفتم دادگاه خانواده و برای نفقه ام شکایت کردم. چندماهی مرا بردند و آوردند تا در نهایت گفتند چون ناشزه ام و خانه و زندگی ام را ترک کرده ام و وظایف خاص زناشویی را انجام نمی دهم، مشمول دریافت نفقه نیستم.»

بر اساس قانون ایران، مهم‌ترین شرط دریافت نفقه این است که زن ناشزه نباشد. یعنی وظایف خاص زناشویی خود را به طور کامل ادا کند.

اما از یک سو اولین رابطه جنسی زن با شوهر می‌تواند مشروط به این باشد، که مرد مهریه او را پرداخت کرده و اگر مرد توانایی مالی داشته و در پرداخت مهریه زن کوتاهی کند و زن هم پیش از تمکین، طالب دریافت مهریه‌اش باشد، در آن صورت و بر اساس ماده ۱۰۸۵قانون مدنی، زن حق دارد نسبت به وظایف خاص زناشویی که‌‌ همان ارتباط فیزیکی و جنسی است، تمکین نکند. دراین حالت است که عدم تمکین زن، حق او را بر نفقه ساقط نمی‌کند و زن کماکان مستحق دریافت نفقه و خرجی است.

اما اگر مسئله مهریه در میان نباشد و زنی بدون هیچ عذر شرعی درمقابل همسرش تمکین نکند، البته به خاطر این عدم تمکین از همسرش به زندان نمی‌رود، اما این مساله برای مرد امکانی را فراهم می‌کند، که به دادگاه دادخواست «ازدواج مجدد» بدهد و درآن صورت است که می‌تواند با اجازه قانون دوباره با زنی دیگر ازدواج کند.

هم زمان با بازنگری قانون مدنی در چند سال گذشته، نگاه قانونگذار در برخی موارد در راستای حمایت از حقوق زن و فرزندان و کودکان تحت سرپرستی، تصحیح شده اما کار‌شناسان حقوقی بر این باورند که این قوانین در بسیاری موارد از جمله قانون نفقه کماکان عادلانه نیست و هنوز هم نیازمند بازرسی و ارزیابی مجدد است.

دکتر «فرج الله هدایت نیا» در گفت‌و‌گو با پایگاه خبری- تحلیلی زنان و خانواده در اردیبهشت سال ۹۱ درباره تغییرات جدید قانون نفقه و موارد نقص آن می‌گوید: قانونگذار در قانون جدید، مصادیق نفقه را با هدف حمایت از زنان گسترش داده است؛ اما هنوز بعضی از نیازهای زن در قانون جدید دیده نشده. مثلا در خصوص نیازهای درمانی زن در اصلاحیه قانون گفته‌اند همه نیازهای متعارف زن جزء نفقه است، از جمله نیازهای درمانی. یک سئوال جدی این است که گاهی بیماری زن از نوع صعب العلاج و پر هزینه است، آیا این جزو نفقه است یا خیر؟ ممکن است مرد درآمدش به اندازه هزینه درمان این بیماری نباشد، مرد نمی‌تواند پرداخت کند و اگر وادارش کنی به صلاح خانواده نیست، از طرفی هم اگر بگوییم وظیفه شوهر نیست پس زن چه کار کند؟ قانون در این مورد تمهیدی نیاندیشیده و نقص دارد.

ماده ۱۱۰۷قانون مدنی، نفقه را عبارت از همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن از قبیل مسکن، لباس، غذا، وسایل منزل، هزینه‌های درمانی و حتی خدمتکار می‌داند که این هزینه‌ها بایستی از سوی مرد در حد شان و منزلت او تامین شود. زن می‌تواند نسبت به دریافت نفقه زمان حال و حتی روزگار گذشته خود که از طرف شوهر دریافت نکرده به مراجع قانونی رجوع کند و حق خود را مطالبه کند. او حتی می‌تواند بابت کارهای عادی روزانه‌ای که در منزل انجام می‌دهد و برای دریافت اجرت المثل به دادگاه مراجعه کند اما مسئله اینجاست که چطورمی‌شود، ثابت کرد که زن نفقه دریافت نکرده و حتی اگر این موضوع را  به اثبات برساند و قاضی هم به نفع او رای صادر کند، قوانین موجود تا چه حد ضمانت اجرا دارند؟

خانم «ر. معصومی»؛ کار‌شناسی که در مجتمع قضایی خانواده واقع در نبرد جنوبی به مراجعین مشاوره حقوقی می‌دهد درباره تجربیاتش به خانه امن می‌گوید: «مواردی بوده که مراجعه کننده مدعی است شوهرش حتی دانه‌های لوبیا و نخود را هر چند مدت به چند مدت می‌شمارد. روزی سه بار به خریدهای داخل یخچال و مواد غذایی گنجه آشپزخانه سر می‌زند و وقتی زنش بیمار بوده حاضر نشده زن را برای مداوا به بیمارستان ببرد و گفته با‌‌ همان جوشانده و گل گاوزبان مسمومیتش را درمان کند. اما اثبات این ادعا دشوار است چون تا زمانی که موضوع عدم دریافت نفقه مطرح نشود، اصل بر تامین نفقه است و وقتی مسئله مطرح شد، تقریبا در همه موارد مرد ادعا می‌کند که زن نسبت به او تمکین نمی‌کند. و وای به حال وقتی که زن به خاطر فشارهای موجود روانی و فیزیکی، خانه را ترک کرده باشد. در شرایطی که زن به خاطر کتک کاری و تحت فشار بودن خانه را ترک کرده باشد دیگر کار ادعایش برای نفقه دشوار می‌شود».

قانون می‌گوید اگر زنی برای دوری کردن از همسر خود دلیل محکمه پسندی نداشته باشد بر اساس ماده ۱۱۰۸قانون مدنی، حق نفقه او ساقط می‌شود. اما دلایلی مثل مطالبه مهریه می‌تواند مورد تایید دادگاه باشد.

خانم «مهناز پراکند»، حقوقدان و وکیل پایه یک دادگستری می‌گوید: « زن می‌تواند به خاطر دریافت نکردن مهریه از انجام وظیفه خاص زناشویی سر باز بزند: اگر مهریه زن عندالمطالبه باشد و او مهریه خود را دریافت نکرده باشد، می‌تواند از انجام وظایف زناشویی سر باز بزند و این امتناع، نافی دریافت نفقه نیست».البته منظور این است که نخستین رابطه را برقرار نکرده باشد. به محض آن که رابطه برقرار نشود، زن نمی تواند از تمکین به استناد عدم وصول مهریه خودداری کند.

او می‌افزاید: «دریافت نفقه منوط به شرط تمکین است. به لحاظ حقوقی دو نوع تمکین وجود دارد. تمکین عام شامل مسائل عادی و قوانین روزمره زندگی و تمیکن خاص به معنای اینکه زن در برابر درخواست جنسی و زناشویی مرد هیچ ممانعتی ایجاد نکند. یعنی هر وقت که مرد نیاز داشت که با زن رابطه زناشویی برقرار کند زن باید با آمادگی کامل این رابطه را بپذیرد. یعنی در واقع توجه قانونگذار بر این بوده که پرداخت نفقه به زن در صورت تمکین خاص او مقدور و لازم است. اما متاسفانه این ایراد بسیار بزرگ به قانون نفقه وجود دارد که الزام پرداخت نفقه منوط به رابطه جنسی با زن است. یعنی اگر مردی در دادگاه ادعا کند که من هر وقت مایل به ایجاد ارتباط زناشویی با همسرم هستم، او تمکین نمی‌کند، شرط الزام پرداخت نفقه منتفی است».

همسرم به راحتی سر قاضی را کلاه گذاشت

خانم « ر. معصومی» به پرونده دیگری اشاره می‌کند و می‌گوید: سال گذشته زنی برای دریافت خرجی و نفقه به مدت شش ماه در راهروهای دادگاه رفت و آمد داشت. شرایط لباس و سر وضع زن نشان می‌داد که در عسر و حرج به سر می‌برد. این در حالی بود که وقتی همسرش را دیدم. سر و تیپش و سویچ ماشین و عطر و ادوکلنش نشان می‌داد وضع مالی خوبی دارد. به درخواست زن سعی کردم مرد را به اتاق مشاوره بکشانم و به گفت‌و‌گو دعوتشان کنم. بسیار تاسف آور بود. مرد مدام به ماجرای خرید هشتاد هزار تومانی میگوی زنش اشاره می‌کرد و زن اصرار داشت که در بازار روز، با میگوی حراج شده روبرو شده و خواسته مواد غذایی دریایی برای بچه‌هایش تامین کند. میگو‌ها ارزان بوده و او به مقدار متنابهی خریده و آن را در فریزر ذخیره کرده است. مرد می‌گفت زن تمکین نکرده ولی زن گواهی پزشکی قانونی را نشان می‌داد که برای مدت دو ماه به خاطر کتک‌هایی که خورده بود طول درمان گرفته است. مرد می‌گفت ماهانه دو میلیون تومان به طور تقریبی درآمد دارد و زن ادعا می‌کرد که برای او و دو فرزندش و کلیه مخارج منزل از همسرش ۲۵۰هزار تومان می‌گیرد. زن می‌گفت هر روز کتک می‌خورده و به خاطر اینکه دیگر جانش تحمل آن ضربه‌ها را نداشته خانه را ترک کرده است. مرد زن را متهم می‌کرد که ناشزه است و دلیلش هم برای ناشزه بودن و نافرمان بودن زن، ترک منزل بود. به هر حال، هر روز ما به عنوان مشاوره تقریبا با چندین مورد از این دست مسائل روبرو هستیم.

مهناز پراکند، حقوقدان و وکیل دادگستری در این رابطه می‌گوید: «در آنجایی که زن هنوز با همسرش زیر یک سقف زندگی می‌کند و خانه را ترک نکرده است، اثبات ناشزه بودن و عدم تمکین او آسان نیست ولی اگر زن خانه مشترک را ترک کرده باشد اثبات ادعای مرد ساده‌تر است، اگر چه غالبا خروج زن از خانه مشترک می‌تواند ناشی از بدرفتاری یا کتک کاری مرد بوده باشد. مگر اینکه زن بتواند اثبات کند که مورد بدرفتاری قرار گرفته یا اینکه این مرد بوده که او را از خانه مشترک بیرون انداخته و اجازه ورود او را به خانه مشترک نمی‌دهد.در این صورت دادگاه ادعای عدم تمکینی را که از سوی مرد مطرح شده مردود اعلام کرده و دستور به پرداخت نفقه خواهد داد».

نگاه قانون نفقه، یک نگاه جنسی است

مهناز پراکند می‌گوید:« گر چه پرداخت نفقه یک نکته مثبت در خانواده است و در کشورهای غربی باب نیست اما از آنجایی که قانون، پرداخت نفقه را در قبال تن دادن زن به رابطه جنسی مشروط می‌داند، شکلی از تجاوز به عنف را در ذهن تداعی می‌کند و متاسفانه در قوانین ما تجاوز به عنف در محیط خانواده اصلا دیده نشده و قانونی بابت آن پیش بینی نشده است.»

از خانم پراکند می‌پرسم: «با توجه به اینکه جامعه امروز ایران یک جامعه در حال گذار است و از حالت سنتی به مدرن تغییر شکل داده؛ آیا هزینه‌هایی که به زندگی مدرن مربوط می‌شود مثل مخارج سزارینی که اجباری نیست و یا کلاس‌های تفریحی و چیزهایی از این قبیل در قانون پیش بینی شده است؟»

این وکیل دادگستری می‌گوید: «بله هر نوع هزینه درمانی جزء نفقه محسوب می‌شود. ولی مثلا تامین هزینه کلاس زبان یا سایر کلاس‌های آموزشی یک مورد توافقی است و به شرایط عرفی زن بستگی دارد. قانون در این مورد صراحت ندارد و آن را منوط به شرایط مالی و خانوادگی زن می‌داند.»

او تاکید می‌کند: « با اینکه در این روزگار غالب زنان شاغلند اما این مسئله نافی حق نفقه نیست. حتی اگر زن میزان درآمدش بیشتر از مرد باشد، باز هم مرد موظف به پرداخت نفقه است و کلیه درآمد زن کاملا شخصی بوده و مرد حق ندارد حتی یک دینار از درآمد زن را غضب کند. با توجه به همین قانون اگر مردی علیرغم شاغل بودن زن، نفقه او را نپردازد این کار قابل تعقیب کیفری است و قانون در این مورد صراحت دارد.»

خانم پراکند در مورد نفقه زنانی که در خارج از ایران زندگی می‌کنند ولی هنوز شهروند و تبعه ایران محسوب می‌شوند می‌گوید: «هر قراردادی برای اجرا تابع محل تنظیم قرارداد است. در زمان عقد ازدواج ثبت نمی‌شود که اجرای قوانین آن تابع محل اجرا باشد یا خیر؟ ولیکن با توجه به اینکه در بیشتر کشورهای خارج از ایران مخصوصا کشورهای اروپایی اصلا مسئله نفقه را قبول ندارند. شاید زنان ایرانی خارج از کشور با این مسئله دچار مشکل بشوند. اما به عنوان مثال شنیده‌ام که موضوع مهریه را در برخی کشور‌ها از جمله کشور آلمان پذیرفته‌اند و وقتی مسئله طلاق یک زن ایرانی مطرح می‌شود حکم به پرداخت مهریه می‌دهند.»



Leave a reply

Your email address will not be published.

مشاوره حقوقی رایگان برای قربانیان خشونت خانگی

روزهای شنبه تا چهارشنبه، از ساعت ۶ عصر تا ۱۰ شب مشاوران خانه امن پاسخگوی شما هستند.

مشاوره حقوقی رایـــگان

شماره تماس: ۸۵۳۱۲۶۰۰-۰۲۱